E1 la alilandaj, ĉefe traduke kaj artikolare aktivis la angla inĝen- iero Alfred Wackrill (1862-1924), la Anglo Harold Bolingbroke Mudie (1880-1916), la Anglo Daniel Lambert (1852-1930), la franc- devena Anglo Achille Motteau (1836-1806), la Flandro Hector Ver- muyten (1899-1966), la Germano Siegfried Lederer (1861-1911), la Germano Ludwig Emil Meier (1866-1916), kiu tradukis el Schiller, Heyse, Bolsche, Grillparzer, Lessing, la Flandro Amatus van der Biest-Andelhof (1850-1912).
E1 la alilandaj, ĉefe prilingve, sed ankaŭ traduke kaj artikolare aktivis la angla pastoro J. C. Rust (m. 1927), klera lingvisto, tra- dukanto kaj predikisto, la Flandro Marcel Merckens (1873-1911), la Hispano Ricardo Codorniu-y-Starico (1846-1923), la Germano Albin Moebusz (1871-1934), la Germano Friedrich Pillath (ps. Zanoni, m. 1932), la Germano Eduard Mybs (1858-1923), la Germano Albert Schramm (1880-1937), la Germano Gustav Hermann Gohl (1859- 1931), la Germano Wilhelm Velten (1841-1928), la Germano Ernst Kliemke (ps. Heinrich Nienkamp, 1870-1929), la germandevena An- glo Herbert F. Hoveler (ps. ĉefeĉ, 1859-1918): li iniciatis la aperigon de la famaj „ŝlosiloj" kaj aktivis ankaŭ sur la esperantologia kam- po, kie li ellaboris teorion de la Esperanta kunmetsistemo, kiu kon- traŭis tiun de De Saussure.
6.6.5 La Originala Teatro dum la Unua Periodo
La ĉeftrajto de la tiutempa teatro estis, stile, la manko de komu- nuza ĉiutaga lingvo, kaj, enhave, la celo krei amuzan verkon. La tiamaj teatraĵoj devis esti utiligataj por agrabla grupvespero. Ui ne havis artajn pretendojn. Pro tio, ankaŭ, nenio artisma estas eltirebla el la tiutempaj verkoj. Ekzemple, en la kvarvoluma Plena Verk- aro de la Ruso Vasilij N. Devjatnin estas troveblaj tri senpretendaj verketoj teatraj: Edziĝo, Nefinita Dramo, Instruita Mimikisto. Sa- majn komentojn ni povas fari pri la komedieto de s-ino Vallienne La Gasto, 1906; pri la komedieto de Marie Hankel La Renkonto, 1908; la du amuzaĵoj de la Hispano Miguel Cases-Martin, aperintaj samlibre en 1908: Unu Fojon kaj Vivu Esperanto. De la sama aŭtoro aperis en 1910 ankaŭ la unuakta amuza komedio Mistera Krimo. De la Meksikano Ramon Limones aperis en 1910 la komedio Veneno, en aparte malbona lingvo. De iu hispana Johano Poplo aperis la amuza sceno pri la Esperantista Movado S-ro Alsanojs en Barcelono. Kvalite pli bona estas la originala farso de la hispana naturscien- cisto Vicente Inglada-Ors (1879-1949), kiu multe tradukis kaj ak- tivis prilingve: Edziĝo Malaranĝita, 1907.
Pli altajn pretendojn havas la du dramoj de Nadina Kolowrat, Misteroj de Amo, 1909, la triakta versa dramo de R. Unterman, En Danĝero, 1911, kaj la dramo de la itala eldonisto A. Paolet (1880- 1960), Ensorĉo, 1915.
Interesaj estas la dramoj de la franca komercistino Jeanne Flou- rens (ps. Roksano, 1871-1928), en kiuj ŝi prezentas ankaŭ aktualajn problemojn, kiel ekz. la virinan egalrajtecon, kvankam la evoluo de la intrigo okazas ĉiam laŭ la kutimaj leĝoj de amuziĝo. Ŝi aperigis la komediojn Duonsurda, 1907 (2-a eldono 1922); La Fianĉiniĝo de Sovaĝulineto, 1909 (2-a eld. 1922); Geedziĝopeto, 1913; kaj la dialo- gon La Morgaŭa Virino, 1912.
De la Germano Reinhold Schmidt (1867-1943) aperis en 1910 kla- sikforma poezia dramo Gustav Vasa. Tiu verko estas tamen peza, pene komprenebla pro torditaj kaj malnaturaj frazoj, kaj la intrigo estas iom senmova kaj kelkfoje plumpa, tiel ke la legado estas la- ciga, kaj la spektado malfacila. Ĝi restas grava, ĉar ĝi estas la unua provo de tragedio, kiu ne celas esence la grupan vivon. De la sama aŭtoro aperis ankaŭ burĝfona komedieto: La Amkonkurantoj, 1911. Interesa aŭtoro estas ankaŭ la Kataluno Frederic Pujula-i-Valles (1877-1963): en 1909 aperis liaj du tragediaj dramoj pri la frenezo: Frenezo kaj Aŭtunaj Ventoj. Temas pri verkoj kiuj kaptas la aten- ton de la leganto ĝis la fino, kvankam ili bezonus kelkajn lingvajn ĝustigojn, kaj malgraŭ la fakto, ke nia gusto trovas ilin eble iom tro romantikaj. La aŭtoro kreas intrigon, kiu disvolviĝas tute realis- me en atmosfero, kiu iom post iom preterrealismiĝas. La sama aŭtoro aperigis en 1909 kvin monologojn: La Rompantoj.
La lasta teatra verkisto, kiun oni ne rajtus preteratenti, estas la Sviso Edmond Privat. Li verkis unu solan teatraĵon, kiu estis ankaŭ sukcese recitita: Ginevra, 1913 (nun en Junaĝa Verkaro, 1960). La aŭtoro sukcesis plekti sian pacistan mesaĝon kun interesveka amin- trigo. La versoj de la dramo estas belaj, neniam patosaj; ili ofte iĝas lirike kristalaj. Estas komuna opinio, ke en la dramo mankas iom da teatra drameco. Recitoj okazis dum la UK-oj de 1913 kaj de 1925.
6.6.6 Konkludaj Verkoj
Se la konkludaj verkoj de la plej frua periodo estis FK, 1903, kaj Esperantaj Prozaĵoj, 1902, por la dua generacio de verkistoj man- kas komparebla verko. Sed por la franca skolo, interesa estas la verketo Laŭroj, aperinta en 1908, kun kolekto el originalaj verkoj premiitaj en la unua literatura konkurso de La Revuo. Tie aperis verkoj de Artigues, Inglada, Hodler, van Melckebeke, Ellis, Boucon, s-ino Vallienne, Gambier, Deligny, Bulthuis kaj Trinite.
Alia verko, kiu konkludis la unuan periodon, sed malfermis an- kaŭ novan, estas la malgranda originalpoezia antologio de P. Hitrov: Guto post Guto, 1923. Ĝi enhavis originalajn poemojn de L. L. Za- menhof, Marie Hankel, Edmond Privat, M. Solovjev, St. Schulhof, N. Nekrasov, J. Kriss, G. Deŝkin, St. Karolczyk, k.a. (entute de 21 poetoj).
6.7 ORIGINALA BELETRO 1919 - 1945 6.7.1 Poezio
6.7.1.1 La Budapeŝta Skolo. — La Budapeŝta Skolo formiĝis ĉirkaŭ literatura revuo, Literatura Mondo, kaj du eminentaj verkistoj: Kalman (Kolomano) Kalocsay kaj Gyula (Julio) Baghy. Tiu skolo profunde influis la poezian teknikon, kiun por la unua fojo ĝi ko- digis: la poezia verkado perdis ĉian diletantecan trajton. La nivelo atingita de la hungaraj aŭtoroj instigis kaj faciligis ĉiulande tiun evoluon. Rimarkindaj estas la lingvaj eseoj kaj studoj, kiuj fontas de la Budapeŝta Skolo, kaj ties influo je la tradukarto: ekde 1925 sur la poezia kampo multiĝis elstare bonaj tradukaĵoj.
Unu el la ĉefaj verkistoj de la Budapeŝta Skolo, la kuracisto Kdlman Kalocsay (1891- ), estas esperantisto ekde 1911. Li aktivis
Kalman Kalocsay, genia poeto, kiu maturigis la lingvon.
Streĉita Kordo, la vojmontra verko.
Hilda Dresen: Elstara melankolia versaro de la unua granda poetino.
ankaŭ sur la traduka kampo: liaj tradukaj ĉefverkoj estas Johano la Brava (de Petofi), 1923; La Tragedio de l'Homo (de Madach), 1924 (reeldonita en 1965); Eterna Bukedo (poezia antologio el 22 lingvoj), 1931; Romaj Elegioj (de Goethe), 1932; (kun aliaj) Hun- gara Antologio, 1933; Infero (de Dante Alighieri), 1933; (kun aliaj) La Floroj de 1'Malbono (de Baudelaire), 1957; (kun aliaj) Kantoj kaj Romancoj (de Heine), 1969; Relĝo Lear (de Shakespeare), 1966; Libero kaj Amo (de Petofi), 1970. Grandega estas ankaŭ lia rolo kiel esperantologo, kiel literaturkritikisto kaj sur literaturteknika kampo.