“Бальшуны” пасьмяяліся над “малым” дый забыліся на ўсходнія мудрасьці. Мінае месяц ці два, сустракаю паэта на праспэкце. Стаім, размаўляем пра тое-сёе. Заўважаю, што паэт N. быццам хоча штосьці сказаць, але ня можа наважыцца: нібыта круціць мой гузік. Ажно раптам ці ня выкрыкнуў: “Гэта няпраўда, што я жыву першае жыцьцё!”
Творчы чалавек і рэчаіснасьць — асобная тонкая тэма. Што такое рэчаіснасьць, і ці сапраўды яна такая, як нам падаецца? Калі паэт N. не паверыў, што жыве першае жыцьцё, дык Зьміцер Бартосік ставіўся зь недаверам да кавалку рэчаіснасьці на памежным пераходзе Каменны Лог. Таму, пэўна, запаўняў мытную дэклярацыю па-расейску. “Як вам ня сорамна! Што ж вы, спадар Бартосік, запаўняеце па-расейску? — запытаўся малады мытнік, паглядзеўшы дэклярацыю. — А ці ня знойдзецца ў вас сьвежага нумару “НН”?”
Любіў Зьміцер Бартосік сваю “блакітна-крылую птушку” — лупаты “запарожац” са старымі савецкімі нумарамі чорнага колеру. “Чаго вы сьмяецеся? Я на ім ажно да Ніжняга і назад праехаў!” — абараняў Зьміцер свайго рэтра-сябра. І вось аднойчы прыехаў Бартосік на “зэпары” ў Вільню. Была зіма, было халодна. Зьміцер увечары выпіў, а зранку сядаць за руль было ці то ляніва, ці то няможна. Таму “блакіт-накрылую птушку” Зьміцер пакінуў на бясплатнай стаянцы, а да Менску паехаў цягніком… А вярнуўся ў Вільню Бартосік ужо вясной, калі зьявілася першая зеляніна. І знайшоў Бартосік свой “зэпар” на тым жа месцы, а таксама паліцэйскую квітанцыю з папярэджаньнем, што за несанкцыяванае кіданьне жалезнага лому пасярод места Вільні пагражае яму — уладальніку — штраф. Бартосік руку ў кіншэню сунуў, у адну, другую, трэцюю, а ключыкі — у Менску!
Хто б што зрабіў? Перад тым як чытаць далей, пракруціце ў галаве варыянты. Пракруцілі?
Дык вось, Бартосік напісаў на адваротным баку папярэджаньня прыблізна наступны тэкст: “Дзядзенькі паліцыянты, даруйце, калі ласачка, я забыўся на ключы, але ў наступны прыезд абавязкова забяру сваю машыну”. І забраў!
Літоўскія паліцыянты паверылі Бартосіку — не штрафавалі. А на шматпакутнай бацькаўшчыне лёс “запарожца” склаўся так. Аднойчы вялікая — у палову чалавечага росту — сасулька ляснулася проста на “зэпар”. Зьміцер дагэтуль шкадуе свайго лупатага сябра. Але давялося перасесьці на чырвонага колеру спартовую мадэль “аўдзі” 1981 году выпуску, зарэгістраваную ў Літве. Едзем з Бартосікам зь Вільні. А ўсе 140 км ад мяжы да Менску праз кожныя пяць кілямэтраў стаяць даішнікі. Што такое?! (Пазьней даведаліся, што чакаўся праезд САМОГА кудысьці на Гарадзеншчыну.) Колькі дзясяткаў міліцыянтаў мы пабачылі за час дарогі…
Амаль даехалі да рэдакцыі, якая тады была ля Цэнтральнага вакзалу, але нас такі спынілі. Рэч у тым, што гэта я параіў Бартосіку ехаць далей, калі даішнік махнуў жазлом: “Гэта пэўна суседу”. Міліцыянты даганялі нас паводле ўсіх правілаў — з сырэнай і віскатам тармазоў.
Колькі тады важыў мільён рублёў, дакладна ня памятаю. Можа, даляраў пяць. А на пяць даляраў тады можна было набыць, як цяпер на пятнаццаць. Міліцыянт глядзеў дакумэнты Бартосіка і ўсё болей моршчыўся: “Што за бардак: правы гомельскія, нумары літоўскія, прапіска менская!.. Плаціце мільён”. “Гэх, так многа!” — “Дзе працуеце?” Бартосік працягвае пасьведчаньне “Нашай Нівы”. “Што за газэта? Апазыцыйная? Лукашэнку ня любіце?” — “Ага”. — “Ну, тады давай пяцьсот тысячаў”.
Для барда і пісьменьніка Зьмітра Бартосіка беларушчына, як і для мяне і большасьці нашых сяброў, адкрылася як дзіва. Можа, таму, што Бартосік дакрануўся да дзіва ў сьвядомым узросьце, а можа, дзеля іншых прычынаў, але мне падаецца, што Бартосік ставіцца да праяваў беларушчыны не як да нормы, а менавіта як да цуду. Магчыма, таму аднойчы ён не паверыў сваім вушам.
У сакавіку 1999 году Кася Камоцкая запрасiла Зьмiтра Бартосiка выступiць разам зь ёю ў Наваградку. Мяне — проста за кумпанію, а Бартосіка і за кумпанію, і каб ён трохі пасьпяваў. Ідзем па Наваградку, а насустрач мясцовая цётка. Наблiжаецца да Бартосiка i пытаецца: “Хлопец, якая цяпер гадзiна?” Бартосiк ад нечаканасьцi адно выцiскае зь сябе: “Штоо?..” Цётка ў роспачы перакладае: “Сколька ўрэмя?!”
СЕМКІ
Аднойчы я запытаўся ў мастака Артура Клінава: якія сьвяты ты адзначаеш? Ён адказаў, што да каляндарных сьвятаў ставіцца спакойна. Адзначае толькі нейкія свае пэрсанальныя посьпехі і, адпаведна, выпівае ў часе адзначэньня. Вядома, Артур Клінаў, як і шмат хто зь беларускіх інтэлектуалаў, вельмі далёкі ад народу. А народ выпівае ў сьвяты (і ў выходныя). Неяк гарадзенскі эсэіст Алесь Чобат падлічыў колькасьць дзён, калі выпівае сярэднестатыстычны беларускі вясковец, які “ня п’е — толькі па сьвятах”. У Алеся Чобута лік зашкаліў за 200 дзён на год. Толькі суботы-нядзелі — ужо больш за сто дзён. Плюс агульнадзяржаўныя сьвяты, асноўныя рэлігійныя, плюс карапаратыўныя, плюс Дні нараджэньня бліжэйшых сваякоў, плюс братоў-сясьцёр-кумоў і г. д. А таксама незаплянаваныя нагоды кшталту вясельляў, хрысьцінаў, пахаваньняў. Да кожнага выпадку ёсьць свая традыцыя, свой рытуал, свая ВЕДА.