Выбрать главу

115 LVis, III, 3, 9 Ch.

116 LVis., XI, 1, 1 Erv.

117 LVis., II, 4, 10 Recces.; ср. XI, 1, 1 (ред. Эрвиг.).

118 Ibid., VI, 4, 7 Ch.; III, 3, 9 Erv.

119 Ibid., VI, 4, 3 Ch.; III, 4, 15.

120 Ibid., VIII, 1, 9; IX, 2, 9 Erv.; IV 2, 15.

121 Ibid., VI, 4, 7 Ch.

122 Ibidem.

123 LRVis., CTh., II, 25, 1.

124 LVis., X, 1, 17 Ch.

125 LVis., IX, 1, 10: ...Ipse vero, qui eum ex peregrinis locis ad patriam remeantem notanda iterum cupiditate distraxerat, alium servum paris meriti priori reddat emtori...

126 LVis., XI, 2, 3. Ср. XI, 2, 4.

127 LVis., XII, 2, 14 Sis.: Vendere tamen infra fines regiones nostrarum in his locis, ubi conmanere videntur, cum omni peculio christiano, cui fas fuerit, iustissimo pretio libera facultas subiaceat. Nec liceat venditoribus in alias regiones transferre, nisi ubi eorum manicpiorum sessio iudicatur et mansio.

128 Pau1. Emerit. De vita patr. Emerit., c. 9: ...taleque praeceptum dedit, ut cunctae urbis ambitum medici indesinenter percurrentes, quemcunque servum seu liberum, Christianum sive Iudaeum repe rissent aegrotum, ulnis suis gestantes ad xenodochium deferrent.

129 LVis., II, 1, 18 Ch.

130 LVis., X, 2, 4 R; X, 2, 5 Egica; Conc. Tolet III. can. 21.

131 LVis., IX, 2, 9 Erv.: ...id decreto speciali decernimus, ut, quisque ille est... seu sit Gotus sive Romanus... quisquis horum est in exercitum progressurus, decimam partem servorum suorum secum in expeditione bellica ducturus accedat...

Во Франкском государстве в конце VIII в. было издано постановление, по которому несвободные бенефициарии должны приносить присягу и нести военную службу.

132 LVis., IX, 2, 9 Erv.: ...cum quidam illorum laborandis agris studentes servorum multitudines cedunt, et procurande salutis sue gratiam nec vicessimam quidem partem sue familie secum ducunt...

133 Юридический статус сервов и в других раннефеодальных государствах изменялся медленно. Во Франкском королевстве, например, сервы, несмотря на значительное сближение их в хозяйственном отношении со свободными держателями, с правовой точки зрения оставались рабами еще и в IX в. См. М. Вlосh. Comment et pourquoi finit lesclavage antique, p. 266.

Еще медленнее происходило изменение статуса сервов в Византии. См. М. Я. Сюзюмов. О правовом положении рабов в Византии. УЗ СГПИ, вып. 11, 1955, стр. 186; З. В. Удальцова. О положении рабов в Византии в VI в. ВВ, т. XXIV, стр. 25.

134 С. Sanchez-Albornoz. Serie de documentos ineditos del reino de Asturias, X (a. 870), р. 343; G. М. Jovellanos. Coleccion de Asturias. Madrid, 1947, VIII. Decreta Aldefonsi regis et Geloirae reginae, a. 990, р. 71.

135 С. Sanchez-Albornoz. Op. cit., IX (а. 864), р. 321; Х (а. 870), р. 343; XII (а. 877), р. 344.

136 G. M. Jovellanos. Op. cit., VIII (а. 900), р. 70.

137 С. Sanchez-Albоrnоz. Ор. cit, X, р. 343: ...unus ex filiis meis quem de recto coniugio habeo.

138 А. С. Floriano. Diplomatica espanola, t. II. Oviedo, 1949, No. 85 (886), pp. 20-21, ср. р. 731.

139 См. А. Р. Корсунский. О положении рабов, вольноотпущенников и колонов в западных провинциях Римской империи в IV-V веках. ВДИ, 1954, No 2, стр. 56.

140 LRVis., PS, IV, 13, 4. Другими способами (например, по письму, в церкви) можно было отпускать на свободу всю familia. LRVis., G., II, 1.

141 LVis. V, 7, 8.

142 LVis. V, 7, 5.

143 LVis. V, 7, 3.

144 LVis. V, 7, 4.

145 LVis. V, 7, 7.

146 LVis., IX, 1, 10.

147 LVis., VII, 6, 1. Фиск выплачивал выкуп господину серва. Если же господин не желал отказываться от раба, фиск выплачивал последнему три унции золота.

148 Conc. Tolet. IX, can. 11.

149 Form. Wis., No. 2: Incertum vitae tempus, quo mortali ducimur... nec finem scire possumus... Haec res nos excitata ut aliquem beneficium ante Deum invenire mercamur. Quam ob rem ingenuum te civemque Romanum esse constituo atque decerno. См. также Form. Wis., No. 3.

150 Isid. Regula monach., c. 19: Abbati vel monacho monasterii servum non licebit facere liberum; qui enim nihil proprium habet, libertatem rei alienae dare non debet.

151 Conc. Tolet. IV, can. 72.

152 LVis , V, 7, 1; V, 7, 14 Ch.; Form. Wis., No. 31.

153 Form. Wis., No. 2, 4, 5.

154 LVis., V, 7, 13: Si manumissus sine filiis legitimo coniugio natis transierit, et ei patronus in libertate aliquid donaverit, aut forsitan de eius servitute discesserit et alibi se contulerit, omnia ad patronum sive ad eius heredes sine dubio revertantur. Quod si forsitan in terra patroni consistens aliquid de labore suo adquisierit... См. также Form. Wis., No. 2, 5, 6.

155 Form. Wis., No. 4: ...decerno, ut, absterso a vobis omne originali macula ac fecc servili, perfectu gradu fervendo, nullius reservato obsequio, in splendidis sinu hominum coetu aulam ingenuitatis plerumque vos esse congandete.

156 LRVis., PS, II, 33, 1 I.

157 LRVis., CTh., 11, 22, I.

158 Ibid., V, 3, 1.

159 LRVis, NVal., VI, 1.

160 LVis., V, 7, 13.

161 LVis, V, 7, 12 Recces.

l62 Ibid., V, 7, 11; ср. LRVis., CTh., IV, 10, 2.

163 Ibid., V, 7, 9; V, 7, 10; cp. LRVis., CTh., IV, 10, 1.

164 LVis., VI, 4, 3 Ch.

165 Ibid., V, 7, 17; III, 2, 2; LRVis., PS, II, 20, 6. Можно не сомневаться, что ограничения в браках между представителями высшего и низшего разрядов свободных распространялись и на либертинов. В Вестготской правде прямо говорится о недопустимости браков церковных либертинов со свободными. LVis., IV, 5, 7 W.

166 LVis., VIII, 4, 16 (ред. Эрвиг.).

167 В формулах упоминаются либертины - cives Romani, но нет никаких сведений, позволяющих судить о том, чем они отличались от остальных вольноотпущенников. Возможно, что наличие в формулах подобной категории - один из тех архаизмов, которые вообще встречаются в этом памятнике довольно часто.

168 Libertinus idoneus мог быть подвергнут пытке на суде, если процесс велся о сумме, не меньшей чем в 250 солидов. Если обвиняемый был искалечен в результате пытки, но оказался невиновным, ему выплачивалась компенсация в 500 солидов. Либертина низшего разряда пытали, когда дело шло о сумме в 100 солидов и выше, а компенсация, получаемая им в случае невиновности, составляла 250 солидов (LVis., VI, 1, 5, ред. Эрвиг.).

169 LVis., VI, 1, 5 (ред. Эрвиг.): Nam si inferior fuerit atque rusticanus, quem liberum esse constet...

170 См. ниже, стр. 129-132.

171 LVis.,V., 7, 11.

172 Ibid., V, 7, 20 Egica.

173 Ibid., V, 7, 17 Recces.

174 Form. Wis., No. 3: ...ea tamen conditione serbata, ut quousque advixero, ut ingenuus in patrocinio mihi persistas et ut idoneus semper adhereas; Conc. Hispal. I, can, I: ...ut hii quos constat tali conditione fuisse liberatos in iure ecclesiae maneant ut idonei, et peculium suum non aliis personis, sed tantum filiis suis et nepotibus derelinquant. Form. Wis., No. 2, 4, 5, 6. LVis, XII, 2, 14 Sis.

175 LVis., V, 7, 20 Egica; Conc. Tolet. IV, can. 71.

176 LVis, V, 7, 13; Conc. Tolet. IV, can. 75; Form. Wis., No. 2, 4.

177 Conc. Tolet. IV, can. 70.

178 LVis., V, 7, 13 (ред. Эрвиг.).

179 LVis., V. 7, 20 Egica.

180 Form. Wis., No. 2, 3, 5, 6; Conc. Tolet. III, can. 6; IV, can. 69; IV, can. 71; VI, can. 10.

181 LVis., III, 3, 9 Recces.: ...non iam unius conditionis esse noscuntur.

182 LVis., VI, 1, 4. Ср. LVis., V, 4, 14.

183 Свободных из inferiores можно было подвергать пытке при разбирательстве дел, где речь шла о сумме свыше 500 солидов (LVis., VI. 1, 2 Ch.) (ред. Эрвиг.). Для либертина высшего разряда (idoneus) эта сумма равнялась 250 солидов, а низшего (inferior, rusticanus) - 100 солидов. LVis., VI, 1, 5 (ред. Эрвиг.). Что касается сервов, то для них таких ограничений по применению пытки не было. LVis., VI, 1, 5 Ch.

184 LVis., V, 7, 5; VI, 1, 5 Ch.; VI, 4, 3 Ch.

185 LVis., VI, 4, 3 Ch.: equalem statum non habet.

186 LVis., VI, 4, 3 Ch.; IX, 1, 21 Egica.

187 LVis., VIII, 4, 16 (ред. Эрвиг.).

188 LVis., VI, 4, 3 Ch.

189 Ibid.

190 Ibid., VI, 1, 2 Ch.

191 Ibid., XII, 1, 3 Erv.

192 Conc. Tolet. IV, can. 72: Liberti qui a quibusquumque manumissi sunt atque ecclesiae patrocinio conmendati existunt...

193 Conc. Tolet. III, can. 6.

194 См. выше, стр. 121-122.

195 Conc. Tolet. X, App.

196 См. выше, стр. 127.

197 Conc. Tolet. III, can. 6; IV, can. 69.

198 Conc. Tolet. IV, can. 71; Hisp., II, can. 8; Conc. Tolet. VI, can. 10.

199 Conc. Caesaraugust., III, can. 4: ...si ipsi liberti infra anni spatium supervenienti suo pontifici carthulas libertatis suae praesentare neglexerint, protinus eos in pristinam servitutis redigant condrtionem...

200 Conc. Agath., can. 7; Conc. Caesaragust, III, can. 4.

201 Conc. Tolet. IX, can. 13.

202 Conc. Tolet. VI, can. 10.

203 Ibid., III, can. 6; Conc. Hisp., I, can. 1; Conc. Tolet. IV, can. 69; 70; Conc. Emerit., can. 20.

204 Conc. Tolet., IX, can. 16.

205 Conc. Hisp., I, can 1; Conc. Tolet. IV, can. 74.

206 Так, например, в астурийской грамоте от 745 г. некий Алоит, жена его Ика и их родственники, происходившие из familia епископа Одоария и в прошлом его рабы и служители (cuius eramus famuli et seruitores), вернувшись из захваченных арабами областей в район Луго, просили у епископа предоставить им землю (ut nobis concederet et donaret unam villam ex illis quas ipse prendiderat, quod facere, misericordia motus non distullit). Земли, полученные Алоитом и его родственниками, которые, очевидно, стали теперь либертинами, обозначаются как их hereditas (А. С. Flоriano. Ор. cit., t. I, No. 4, р. 41).

207 Ibid, pp. 42-43.

208 Некие Ордоньо и Профлиния освобождают своих сервов и отдают их под патроциний церкви св. Марии, определив размеры оброка, который эти либертины должны будут в установленные сроки вносить церкви. А. С. Flоriano. Ор. cit., No. 39 (а. 831): ...de homines vero nostra sibe quod liberabimus sive etiam quod in seruicio abemus sint liberi post nostrum obitum adque ingenui adque adderentes patrocinium solum in festiuitate Sancti Tome et Sancti Fructuosi hoc ocurant cum sua oblatione et sua elemosina ad sacerdotes vel pauperes... Ibid., No. 4 (относительно Алоита и его родственников): ...iussionem eius, et voluntatem successorum eius faciamus in perpetuum). Ibid., No. 74 (а. 861), р. 308.