Ружа Сарона разгублена глянула на старую і ціха сказала:
— Зусім расхварэлася.
Маці ўзняла на дачку вочы. Позірк у яе быў спакойны, але лоб збаразнілі маршчыны стомы. Яна махала і махала кардонам, змагаючыся з мухамі.
— У маладосці, Разашарна, усё, што з табой ні здарыцца, здаецца нечым адлучаным ад усяго. Быццам асобна стаіць. Я гэта ведаю, Разашарна, я добра памятаю. — Губы яе любоўна вымаўлялі даччыно імя. — Прыйдзе час табе радзіць, Разашарна, і здасца табе, што ты зусім адна, далёка ад дому, ад усяго свету. І ты адчуеш боль, і боль твой будзе толькі тваім, ты адчуеш сябе адзінокай, як вось гэтая палатка, што стаіць асобна ад усяго свету. — Маці энергічна памахвала кардонкай, каб прагнаць мясную муху, якая моцна гула, і вялікая бліскучая сіняя муха двойчы пакружыла пад брызентам і вылецела на сляпучае сонечнае святло. Маці зноў загаварыла: — Але з часам усё мяняецца, і тады смерць аднаго чалавека ўспрымаецца ў сувязі з усімі іншымі смерцямі і нараджэнне дзіцяці — з нараджэннем усіх іншых дзяцей. А нараджэнне і смерць — гэта як паловы адной рэчы. І тады табе ўжо не здаецца, што беды твае і радасці стаяць асобна адно ад аднаго. Тады, Разашарна, не так ужо і цяжка трываць боль, бо баліць не толькі табе. Мне так хацелася пра ўсё гэта табе расказаць, але ж вось не ўмею. — Апошнія словы прагучалі так мякка, і было ў яе голасе столькі любові, што да вачэй Ружы Сарона падкраліся слёзы, залілі іх і асляпілі яе. — Вазьмі памахай над бабкаю, — сказала маці і падала дачцэ кардон. — Ёй лягчэй ад гэтага. Шкада, што не магла табе ўсё растлумачыць.
Бабка ссунула бровы над заплюшчанымі вачамі і завішчала:
— Уіл! Зноў увесь выпацкаўся! Ніколі чысты не ходзіш. — Яе маленькая, скурчаная, маршчыністая рука паднялася і пацерла шчаку. Рыжая мурашка перабегла з занавескі на азызлую шыю, папаўзла па згібах скуры. Маці зрэагавала імгненна, зняла насякомае, раздушыла пальцамі і выцерла іх аб сукенку.
Ружа Сарона замахала кардонінай. Падняла вочы на маці:
— Яна?.. — Астатнія словы нібы спякліся ў горле.
— Ногі вытры, Уілі… брудная свіння! — закрычала бабка.
Маці сказала:
— Не ведаю. Можа, калі б давезлі яе туды, дзе не так горача… хто ведае. Ты не хвалюйся, Разашарна. Дыхай свабодна — удых, выдых, не стойвай дыхання.
Да іх пад брызентавы навес зазірнула мажная жанчына ў чорнай парванай сукенцы. Позірк у яе быў мутны, туманны, друзлыя шчокі абвіслі складкамі абапал падбародка. Губы былі рыхлыя, нястуленыя: верхняя, як занавескай, закрывала зубы, а з-пад адвіслай ніжняй віднеліся дзясны.
— Добрай вам раніцы, мэм, — сказала яна. — Добрай раніцы і хвала госпаду богу.
Маці азірнулася.
— Добрай раніцы, — адказала яна.
Жанчына, сутулячыся, пралезла пад брызент і нахіліла галаву над бабкай.
— Мы чулі, што ў вас ёсць душа, гатовая ўзнесціся да госпада. Хай славіцца імя яго!
Твар у маці стаў жорсткі, вочы — калючыя.
— Яна стамілася, толькі і ўсяго, — сказала яна. — Ад дарогі і спёкі. Яна проста змучылася. Крыху адпачне і ачуняе.
Жанчына нахілілася да самага твару бабкі — здалося, панюхала яго. Тады павярнулася да маці і хутка пакруціла галавой, шчокі яе затрэсліся і захісталіся губы.
— Добрая душа імкнецца да госпада, — сказала яна.
Маці закрычала:
— Няпраўда!
Жанчына зноў пакруціла галавой, цяпер ужо не так хутка, і паклала азызлую руку на лоб бабцы.
— Гэта праўда, сястра, — сказала яна. — У нас у палатцы шасцёра вернікаў. Зараз я іх паклічу сюды, і мы наладзім малітоўны сход — памолімся і звернемся да міласці боскай. Усе іегавісты. Са мной шэсць. Пайду прывяду іх.
Маці ўся напялася.
— Не, не! — сказала яна. — Не трэба. Бабка змучылася, малітвы не вытрывае.
Жанчына сказала:
— Не вытрывае малітвы? Не вытрывае салодкага дыхання госпада нашага? Што ты гаворыш, сястра?
Маці сказала:
— Не. Тут нельга. Яна змучылася.
Жанчына з дакорам паглядзела на маці.
— Вы няверуючая, мэм?
— Не, мы людзі набожныя, але бабка вельмі змучылася. Мы ўсю ноч былі ў дарозе. Нам не хочацца турбаваць вас.
— Якія ж гэта турботы? А калі нават і так, мы ўсё зробім для душы, што імкнецца далучыцца да бязгрэшнага ягняці.
Маці прыўзнялася з зямлі і стала на калені.
— Дзякуй вам, — сказала яна холадна. — Мы не хочам, каб у нашай палатцы быў малітоўны сход.