— Спярша на нас дамкратнай ручкай замахвалася, цяпер палісмена ледзь не збіла. — Том ціха засмяяўся, выцягнуў руку і ласкава паляпаў маці па голай ступні. — Сапраўдная ведзьма.
— Том…
— Што?
Маці доўга вагалася, перш чым загаварыць.
— Том, палісмен гэты… ён абазваў нас… Окі. Кажа: «Мы не дазволім усякім Окі тут затрымлівацца».
Том пільна паглядзеў на маці, рука яго ўсё яшчэ ласкава ляжала на яе ступні.
— Адзін чалавек нам ужо гаварыў. Сказаў, як яны вымаўляюць гэтае слова. — Том задуменна памаўчаў. — Ма, як па-твойму, я ўжо зусім адпеты? Месца маё ў турме?
— Не, — адказала яна. — Цябе давялі да забойства. Не. А чаму ты пытаешся?
— Проста так. Я палісмену гэтаму ўляпіў бы як мае быць.
Маці лагодна ўсміхнулася:
— Магчыма, я цябе на гэта і падбіла б. Я сама яго ледзь патэльняй не агрэла.
— А што ён гаварыў, ма? Чаму нам нельга тут заставацца?
— Сказаў, не дазволім усякім Окі тут затрымлівацца. Калі, кажа, я вас тут заўтра застану, у турму пасаджу.
— Мы не прывыклі, каб палісмены нас у карак гналі.
— Я так і сказала яму. А ён кажа, вы тут не дома. Вы ў Каліфорніі, а тут мы гаспадары.
Том нерашуча прамовіў:
— Мне трэба табе нешта сказаць, ма. Ной… пайшоў уніз па рацэ. Далей ён з намі не паедзе.
Сэнс яго слоў дайшоў да маці не адразу.
— Чаму? — праз нейкі момант ціха запыталася яна.
— Не ведаю. Кажа, так трэба. Што яму лепш застацца каля гэтай ракі. Прасіў сказаць табе.
— А што ён есці будзе?
— Не ведаю. Рыбу, кажа, лавіць буду.
Маці доўга маўчала.
— Распадаецца наша сям'я, — нарэшце прамовіла яна. — Проста не ведаю, не прыдумаю, што рабіць. У галаве ўсё перамяшалася. Гэтага мне ўжо занадта.
Том няўпэўнена сказаў:
— А нічога з ім не зробіцца, ма. Наогул, ён у нас з дзівацтвамі.
Маці кінула неўразумелы позірк на раку.
— Проста ў галаве ўсё перамяшалася.
Том глянуў на рады палатак і каля адной з іх убачыў Руці з Уінфілдам — яны стаялі каля ўвахода і з кімсьці далікатна размаўлялі. Руці мяла пальцамі сукенку, а Ўінфілд босай нагой калупаў пясок. Том крыкнуў:
— Гэй, Руці! — Дзяўчынка падняла галаву, убачыла брата і падбегла да яго, за ёю — Уінфілд. Том сказаў: — Збегай, Руці, пакліч нашых. Яны спяць пад вербамі. Сюды вядзі. А ты, Уінфілд, скажы Ўілсанам, што мы хутка едзем, няхай збіраюцца.
Дзеці мігам разбегліся. Том запытаўся ў маці:
— А як бабка, ма?
— Заснула. Здаецца, ёй лепш. І цяпер яшчэ спіць.
— То добра. Колькі ў нас свініны засталося?
— Малавата. Адна маленькая бочачка.
— Тады ў другую вады набяром. Ваду трэба ўзяць у дарогу.
З вербняку пачуліся гучныя крыкі Руці, якая склікала мужчын.
Маці падкінула сухога вярбовага голля ў вогнішча, і агонь з трэскам абхапіў рондаль. Сказала:
— Дай нам, божа, хутчэй адпачыць. Дай нам, госпадзі, знайсці сабе добры прыстанак!
Сонца хілілася да ламанай рысы абпаленых ім узгоркаў. Вада ў рондалі шалёна бурліла. Маці пайшла пад брызентавы навес, выйшла адтуль з поўным фартухом бульбы і ўсыпала яе ў вар.
— Дай, божа, хутчэй памыць бялізну. Ніколі мы яшчэ такія брудныя не хадзілі. Бульбу і то нямытую вару. А чаму — не разумею. Быццам сэрца з мяне вырвалі.
Мужчыны купкай выйшлі з кустоў. Вочы ў іх былі сонныя, твары расчырванелыя, азызлыя ад сну сярод дня. Бацька папытаўся:
— Што тут у вас?
— Трэба ехаць, — адказаў Том. — Палісмен прыходзіў, гоніць далей. Лепш хутчэй пераехаць пустыню. Выедзем чым раней і, можа, адолеем яе адразу. Нейкіх трыста міль засталося.
Бацька сказаў:
— Эх, думаў, адпачнём тут добра.
— Нельга, трэба ехаць, та, — сказаў Том. — Ной з намі не едзе. Пакіраваў уніз па рацэ.
— Не едзе? Што яму, чорту, у галаву ўзбрыло? — сказаў бацька і запнуўся. Потым паныла прамовіў: — Мая віна. Ной — гэта мая віна.
— Ды кінь ты, та.
— Няма чаго і гаварыць. Віна мая.
— Трэба збірацца, — сказаў Том.
Уілсан, падыходзячы, пачуў апошнія словы Тома.
— Мы ехаць не можам, — сказаў ён. — Сэйры зусім знемаглася. Ёй патрэбен спакой. Жывая яна з гэтай пустыні не выберацца.
Яго выслухалі моўчкі; потым Том сказаў:
— Палісмен гразіўся ўсіх нас у турму загнаць, калі мы да заўтра застанемся.
Уілсан пакруціў галавой. Вочы яго заслаліся пялёнкай трывогі, праз загар на твары праступіла бледнасць.
— Тады едзьце адны. Сэйры не можа. У турму дык у турму. Сэйры трэба адпачыць, набрацца сілы.
Бацька сказаў:
— Можа, мы пачакаем вас? А тады ўсе і паедзем.
— Не, — адказаў Уілсан. — Вы і так шмат нам зрабілі. А тут заставацца вам нельга. Вам трэба ехаць, знайсці работу, працаваць. Мы вас не хочам затрымліваць.