Том сказаў:
— А дзе ма? Няхай і яна паглядзіць. Ма, глянь! Сюды ідзі.
Маці памалу, цяжка пералезла цераз задні борт. Том глянуў на яе.
— Госпадзі, ма, ты што, захварэла?
Твар у яе быў ацёклы, нейкі застылы, вочы глыбока запалі, вакол іх — чырвоныя кругі стомы. Ногі яе дакрануліся да зямлі, і яна ўхапілася за планку борта, каб не ўпасці.
Пачуўся яе хрыплы голас:
— Пустыню, кажаце, праехалі?
Том паказаў рукой на даліну:
— Глянь!
Яна павярнула галаву ў той бок, і рот яе крыху раскрыўся. Пальцы пацягнуліся да горла, ухапілі складку скуры і слаба сціснулі яе.
— Дзякуй богу, — сказала маці. — Прыехала наша сям'я. — Калені ў яе падагнуліся, і яна апусцілася на падножку.
— Ты захварэла, ма?
— Не, стамілася.
— Ты ноччу не спала?
— Не.
— Бабцы было дрэнна?
Маці паглядзела на свае рукі, якія ляжалі ў яе на каленях, як стомленыя палюбоўнікі.
— Я хацела пачакаць, не гаварыць адразу. Каб не сапсаваць вам… Хацела як лепш.
Бацька сказаў:
— Значыць, бабцы зусім дрэнна.
Маці ўзняла вочы і доўгім поглядам абвяла даліну.
— Бабка памерла.
Усе моўчкі пазіралі на яе, і бацька нарэшце запытаўся:
— Калі?
— Яшчэ да таго, як інспектары нас спынілі.
— Таму ты і не дала ім паклажу праверыць.
— Баялася, не паспеем пустыню пераехаць, — адказала маці. — Я сказала бабцы, што зрабіць нічога нельга. Сям'і трэба праехаць праз пустыню. Я сказала ёй, усё ёй сказала, калі яна была ўжо пры смерці. Нам нельга спыняцца сярод пустыні. У нас малыя дзеці… і Разашарна чакае дзіцяці. Я ёй усё сказала. — Яна падняла рукі і на момант закрыла імі твар. — Пахаваем яе ў прыгожым, зялёным месцы, — ціха прамовіла маці. — Навокал будуць дрэвы, і месца будзе прыгожае. Няхай хоць прах яе спачывае ў Каліфорніі.
Усе спалохана пазіралі на маці, дзівячыся сіле яе духу.
Том сказаў:
— Госпадзі божа! Ты ўсю ноч ляжала з ёю побач!
— Трэба было пераехаць пустыню, — прагаварыла маці жаласна.
Том ступіў да яе — хацеў пакласці ёй руку на плячо.
— Не чапай мяне, Том, — сказала яна. — Я саўладаю з сабой, толькі не чапай. А то не стрываю.
Бацька сказаў:
— Час ехаць. Будзем спускацца.
Маці глянула на яго:
— Мне можа… можна мне сесці ў кабіну? Я там, ззаду, больш не магу. Я знясілела. Страшэнна знясілела.
Яны зноў узабраліся на грузавік, адводзячы вочы ад нерухомай доўгай постаці, старанна захінутай з усіх бакоў, нават з галавой, у коўдру. Усе забраліся на свае месцы, стараючыся не глядзець у той бок — на грудком выпнутую коўдру — там яе нос, на востры клін пад коўдрай — там яе падбародак. Стараліся не глядзець туды — і не маглі. Руці і Ўінфілд прымасціліся ў пярэднім куце кузава — як мага далей ад нябожчыцы, але не адводзілі вачэй ад старанна загорнутага цела.
Руці прашаптала:
— Гэта бабка. Яна цяпер мёртвая.
Уінфілд сумна паківаў галавой:
— Яна больш не дыхае. Яна зусім мёртвая.
А Ружа Сарона ціха сказала Коні:
— Яна памерла, якраз як мы…
— Хто ж ведаў? — суцішыў ён яе.
Эл палез наверх, уступіўшы маці месца ў кабіне. Ён крыху казырыўся, каб прыглушыць сум. Бухнуўся на паклажу побач з Кейсі і дзядзькам Джонам.
— Ну што ж, — сказаў ён, — яна была старая. Свой век пражыла. Смерці нікому не мінуць. — Кейсі і дзядзька Джон глянулі на Эла пустымі вачамі, нібы Эл быў не чалавекам, а гаворачым дрэвам. — Што, няпраўда? — не здаваўся Эл. Але вочы адвярнуліся ад яго, і ён насупіўся і прыгнечана змоўк.
Кейсі са здзіўленнем сказаў:
— Усю ноч, адна… — І дадаў: — Такое вялікае сэрца ў гэтай жанчыны, Джон, столькі любові… што мяне страх бярэ. І страх, і пачуццё сваёй нікчэмнасці.
Дзядзька Джон запытаўся:
— А гэта не грэх? Няма ў гэтым крышачку граху, па-твойму?
Кейсі недаўменна глянуў на яго:
— Грэх? Не, ніякага грэху тут няма.
— А я што ні раблю, дык хоць крышачку саграшу, — сказаў Джон і глянуў на захутанае ў коўдру цела.
Том, маці і бацька селі ў кабіну. Том адпусціў тармазы і завёў матор. Цяжка нагружаная машына, пафыркваючы, пастрэльваючы выхлапамі і трасучыся ўсім кузавам, пайшла па схіле гары ўніз. Сонца было ў іх ззаду, а спераду — залацістая, зялёная даліна. Маці ківала з боку ў бок галавой:
— Якая прыгажосць. Шкада, што яны не ўбачылі!
— І мне шкада, — сказаў бацька.
Том мякка паляпаў па штурвале далонню.
— Яны былі ўжо вельмі старыя, — сказаў ён. — Нічога б тут не ўбачылі. Дзед пачаў бы прыгадваць сваю маладосць, індзейцаў і прэрыі. А бабка ўспомніла б свой першы дамок. Яны былі ўжо вельмі старыя. Вось хто сапраўды ўсё ўбачыць, дык гэта Руці з Уінфілдам.