— Вы хочаце зрабіць прывал?
Бацька пачаў траціць цярпенне. Сівая жанчына ўсё выглядала з-за дзяругі.
— Пра што ж я кажу, як па-вашаму? — сказаў бацька.
— Што ж, раз захацелі тут стаць, што вас трымае? Я вам не забараняю.
Том зарагатаў:
— Дайшло нарэшце.
Бацька стрымліваў сябе як мог:
— Я толькі хачу ведаць, ці ёсць тут гаспадар. Трэба плаціць ці не?
Барадач выпнуў падбародак:
— Ці ёсць гаспадар?
Бацька адвярнуўся ад яго.
— А халера з ім, — сказаў ён. Галава жанчыны нырнула ў халупку.
Барадач пагрозліва ступіў наперад.
— Ці ёсць гаспадар? — паўтарыў ён. — Хто пасмее выгнаць нас? Не, ты мне скажы.
Том загарадзіў сабой бацьку.
— Ідзі праспіся лепш, — сказаў ён. У барадача адвісла сківіца, і ён памацаў ніжнюю дзясну брудным пальцам. Хвіліну ён прыглядаўся да Тома, па-ранейшаму глыбакадумна і дапытліва, і раптам крута павярнуўся на абцасах і шмыгнуў у халупку ўслед за сівой жанчынай.
Том глянуў на бацьку:
— Што за д'ябальшчына?
Бацька паціснуў плячамі. Ён разглядаў лагер. Перад адной палаткай стаяў стары «б'юік» са знятым капотам. Нейкі малады чалавек прыціраў клапаны і, круцячы корбу, раз-пораз кідаў позірк на грузавік Джоўдаў. Яны заўважылі, што ён цішком пасмейваецца. Калі барадач схаваўся за дзяругай, малады чалавек кінуў працу і падышоў да Джоўдаў.
— Здарова! — павітаўся ён, і яго блакітныя вочы весела бліснулі. — Ну, пазнаёміліся з нашым мэрам?
— Што з ім такое? — запытаўся Том.
Малады чалавек хмыкнуў:
— Ды нічога. Ён такі самы чокнуты, як мы з табой. Можа, трохі горшы, хто ведае.
Бацька сказаў:
— Я толькі спытаўся ў яго, ці можна тут стаць на прывал.
Малады чалавек выцер замасленыя рукі аб штаны.
— Ну, канешне, можна. Чаму ж не? Вы нядаўна сюды прыехалі?
— Ага, — адказаў Том. — Толькі сёння раніцай.
— Першы раз у Гувервілі?
— У якім Гувервілі?
— Ды вось у гэтым самым.
— А-а… — працягнуў Том. — Мы толькі што пад'ехалі.
Уінфілд і Руці вярнуліся, несучы ўдваіх вядро вады.
Маці сказала:
— Давайце раскладвацца. Я зусім знемаглася. Можа, тут адпачнём.
Бацька і дзядзька Джон залезлі на грузавік і пачалі знімаць з яго брызент і матрацы.
Том падышоў да маладога чалавека і пайшоў з ім да машыны, якую той рамантаваў. Шліфавальны станочак ляжаў на блоку, а на вакуумным бачку прымасцілася бляшанка з наждачным саставам. Том запытаўся:
— А што з ім за чорт, з гэтым барадачом?
Малады чалавек узяў сваю корбу і зноў пачаў прыціраць клапан да гнязда.
— З мэрам? А бог яго ведае. Напэўна, ачмурэў.
— Як гэта — ачмурэў?
— Яго, пэўна, палісмены так заганялі, што яшчэ і цяпер у яго ў мазгах кручэнне.
— А нашто ганяць такога?
Малады чалавек адклаў убок корбу і глянуў Тому проста ў вочы.
— А бог іх ведае, — сказаў ён. — Ты толькі што прыехаў. Можа, ты разважыш, у чым тут справа. Адны так гавораць, другія гэтак. Вось пажывеш крыху на адным месцы, а там заявіцца шэрыфскі памагаты і пагоніць цябе далей. — Ён прыпадняў клапан і змазаў гняздо наждачнай масай.
— А навошта?
— Кажу ж табе — не ведаю. Некаторыя тлумачаць гэта тым, што яны нібыта не хочуць, каб мы ў выбарах удзельнічалі, вось і ганяюць з месца на месца. А іншыя кажуць — каб не даваць нам дапамогі. А яшчэ я такое чуў: каб мы не маглі разам сабрацца і арганізавацца. Я ўвесь час на колах — адусюль гоняць. Пачакай, на сабе адчуеш.
— Мы не бадзягі якія, — упарціўся Том. — Мы працы шукаем. Мы гатовыя на любую работу.
Малады чалавек на момант кінуў прыладжваць корбу да шліца клапана і здзіўлена глянуў на Тома.
— Працы шукаеце? А-а… шукаеце працы… А ўсе астатнія чаго, па-твойму, шукаюць? Алмазаў? Я сабе ўжо ўвесь зад ушчэнт сцёр, а чаго я шукаю, як ты думаеш? — Ён крутнуў корбу ўзад і ўперад.
Том паглядзеў на панылыя палаткі, на розную старызну і хлам каля іх, на дапатопныя машыны, на праляжаныя, камлякаватыя матрацы, вынесеныя на сонца, на закураныя бляшанкі над чорнымі ад дыму ямамі, дзе гатавалі ежу, і ціха запытаўся:
— Дык работы няма?
— Пакуль што не. Можа, пазней. Цяпер тут ніякіх ураджаяў не збіраюць. Вінаграду рана, бавоўне таксама яшчэ рана. Мы далей едзем, вось толькі клапаны прытру. У мяне жонка і дзеці малыя. Мы чулі, далей на поўнач праца ёсць. На поўнач і паедзем, да Салінаса, што недалёка ад узбярэжжа.
Том бачыў, як дзядзька Джон, бацька і прапаведнік нацягваюць на жэрдкі брызент, а маці, апусціўшыся пад ім на калені, змятае пыл з матрацаў. Новых суседзяў кальцом абкружылі людзі, басаногія, мурзатыя, і моўчкі сачылі, як яны асталёўваюцца. Том сказаў: