Грышка патупаў-пахадзіў па двары, скружыў вакол лазні. Недзе на далёкім, мусіць, дабранскім полі манатонна тарахцеў трактар, можа, і Марчанкоў — хто ведае; а што — пралупіўся ўжо і сеў за руль: у вясковай шафярні так водзіцца. Брахалі сабакі, але нязлосна, пэўна, услед некаму свайму, вясковаму. Груба чамусьці было на душы, хацелася спакою, пабыць аднаму, калі, можа, лягчэй не становіцца, затое ніхто не злякае думкі, не замінае ўздыхаць. І ён павярнуў да Сажа, але не прама ад дома, святло з вокнаў якога нязвыкла-вычварна выскубвала з цемры камлі і нізкія галіны дрэў, а збочыў, мяркуючы спусціцца з гары там, дзе ганяюць кароў. Ён ішоў, ніца апусціўшы галаву, і таму аж здрыгануўся, калі ў вочы неяк мякка, бы пер’ем, аддало светласцю,— колькі імгненняў ён стаяў атарапела, не цямячы, што і адкуль. Адно потым здаўмеўся, што свеціцца гнілы пень і пацяруха вакол яго — мабыць, надзяўбаная жаўною; з цёмнага марыва ночы глядзелі на яго трапяткія, матавыя агеньчыкі — вочы трутавіка, якому дождж выклапатаў вось такую латву, разбудзіў да жыцця. Грышка падняў гнілушку, патрымаў на далоні гэты халодны блакітны вугалёк і кінуў у траву, бо ён пачынаў ужо стухаць.
Каля Сажа цемра была не такая густая, як у лесе, і Грышка зразу напароўся на вялікую, бы мядзведзь, дубовую калоду-туніну, што некалі ляжала ў вадзе і, помніць Грышка, была дзіўна аранжавая на колер, а цяпер, ужо гады са тры, як памялеў Сож, апынулася на беразе. Ён сеў на яе, закурыў; глядзеў на зоркі, што адлюстроўваліся ў Сажы; ад шчарбатага месіка наўскасы праз усю раку слалася жоўтая дарожка, дрыжала ад лёгкага зыбу вады, як расплаўлены алюміній, з якога зразу пасля вайны вылівалі лыжкі ды міскі — недзе ў кладоўцы Грышка яшчэ зберагае гэты пасудак як памяць пра тую цяжкую пару, як сведку людской трываласці. На тым беразе, дзе ў шэрым тумане драмалі, нахалоджаныя расою, кусты лазняку, над якімі зданьліва цямнеліся шапкі дубоў, яра, не заціхаючы ні на мінуту, трэнкаў драч, а можа, іх было там некалькі і яны азываліся напераменку.
Заканапачаныя гэтым драчыным пярэгаласам, Грышкавы вушы не зразу ўлавілі за спінаю шорганне крокаў — нехта ішоў смела, не крадучыся, і Грышка не павярнуўся нават.
— Не спіцца, Мацвеевіч? — Падышоў Міротнікаў — у пінжаку наапашкі, з расхінутым каўняром белай кашулі.— Я таксама не ўлежаў, хоць і на верандзе... Такую віскатню-піскатню госці ўстроілі, як мышы тыя. Акурат ім па дваццаць гадоў...
Міротнікаў сеў побач з Грышкам — локаць у локаць. Грышка зацята смактаў папяросу, раз ад разу асвятляючы твар калінаваю чырванню, і тады былі відаць яго вочы, што глядзелі ўперад з упартаю нерухомасцю, тонкі нервовы нос. Кінуў недакурак ад сябе на ваду, і ён неяк ядавіта пшыкнуў у царстве гарлачыкаў. Грышка ўздыхнуў, а можа, проста выпусціў астаткі дыму. Міротнікаў паварушыўся, пагмыкаў, ачышчаючы горла і паказваючы, што гатовы на размову.
— Ты не крыўдуеш на мяне, Мацвеевіч? — зняцяйкі спытаў, прама гледзячы на ваду, голасам, новым для Грышкі, бо не было ў ім звыклай начальніцкай закамянеласці, як і не было гальштука на шыі, што Грышка таксама бачыў упершыню.
— А што крыўдаваць? — Грышка выпрастаў нагу, і яна, бы макароніна, хруснула ў калене, — ён сказаў гэта з такою апушчанасцю ў голасе, акурат здаўна было ясна: крыўдуй не крыўдуй — дзела не паправіш; а яшчэ таілася на душы ў Грышкі думка — што не тых ён гадоў, калі можна капрызамі сваімі некаму сагразіць, напрасіцца на спагаду.
— Ёсць за што... — сказаў Міротнікаў і ўздыхнуў. Грышку, бадай, здзівіла, што старшыня райсаюза быдта прыйшоў да яго з пакаяннем. — Я вось падумаў: каму ўсё гэта трэба — нашы прэтэнзіі, дамаганні... Урэшце, мы ўсе людзі, і ўсіх нас чакае адзін канец, як кажуць, адна магіла прыгорне... — Міротнікаў, няйнакш, задумаў нейкую малітоўную споведзь. — А ў жыцці — мы? Ого-го, трымаем марку, гонар, баімся ўраўняць сябе з іншымі. Куды там! Карона з галавы ўпадзе. Лухта ўсё гэта несусветная!.. Я сёння на гасцей, начальства свае паглядзеў, і горка мне стала. Тады я, Мацвеевіч, і падумаў... вось павер, цюкнула ў галаву — што, можа, і ад мяне каму-небудзь спакою няма, не соладка жывецца ад майго інтрыганства... ёсць такое слова. Думаў, займаю пасаду, дык цар і бог, аж не — бачу... — Міротнікаў нечакана асекся, бы спахапіўся, што перабраў меру, лішняе сказаў, — нязвыкла яму было сыходзіць з нябёс на грэшную зямлю і бачыць сябе простым чалавекам і такім жа смяротным, як усе людзі. Падточваў яго ўсё ж прывучаны да прыволля ў душы чарвячок самалюбства, і ажно страшна было: а раптам пасля гэтага прызнання можа рухнуць увесь свет, развеяўшы яго, Міротнікава, у пыл, які разнясе вецер і не застанецца ані следу. — Мы ўсе, скажу табе, Мацвеевіч, з аднога цеста і звязаны адзін з адным, як і куды б ні пнуліся — у старшыні, у дырэктары...