Deze vent sprak goed Algemeen Beschaafd Amerikaans. ‘Nebbi is mijn naam,’ zei hij, terwijl hij handen schudde waar niemand handen schudt, ‘en U bent Gordon, dat weet ik. Het is me aangenaam kennis met U te maken.’
‘Mij ook,’ stemde ik in. ‘Het is een verrassing en een genoegen mijn eigen taal te horen.’
‘Beroepskennis, beste kerel. Vergelijkend culturoloog, linguïstisch-historisch-politisch. U bent Amerikaan, dat weet ik. Laat me eens vaststellen waar vandaan — Ver naar het zuiden, maar er niet geboren. Waarschijnlijk Nieuw Engeland. Overstemd door verdrongen Midden Westen, misschien Californië. Basisspraak gemengd lagere middenstand.’
Die geslepen sukkel was goed. Moeder en ik hadden, in Boston gewoond terwijl mijn vader weg was, 1942-45. Die winters zal ik nooit vergeten; ik droeg van november tot april overschoenen. Ik had ver naar het zuiden gewoond, Georgia en Florida en in La Jolla in Californië gedurende de Koreaanse niet-Oorlog en later op de universiteit. ‘Lagere middenstand?’ Dat had moeder niet gevonden.
‘Aardig geraden,’ gaf ik toe. ‘Ik ken een van Uw collega’s.’ ‘Ik weet wie U bedoelt, ‘de Gekke Geleerde’. Fantastisch krankzinnige theoriën. Maar vertel me eens: Hoe stonden de zaken toen U wegging? In het bijzonder, hoe gaat het in de Verenigde Staten met het Nobele Experiment?’
‘ ‘Nobele Experiment’?’ Daar moest ik over nadenken; het Drankverbod was al van de baan voor ik geboren was. ‘O, dat is afgeschaft.’
‘Werkelijk? Ik moet toch weer eens op zakenreis. Wat hebben jullie nu? Een koning? Ik kon wel zien dat uw land die kant op ging maar zo snel had ik het niet verwacht.’
‘O, nee,’ zei ik. ‘Ik had het over het Drankverbod.’
‘O, dat. Symptomatisch, maar niet fundamenteel. Ik had het over dat amusante begrip van babbel regering. ‘Democratie.’ Een zonderling zelfbedrog — alsof het toevoegen van nullen iets kan opleveren. Maar het werd in Uw stamland op mammoetschaal geprobeerd. Voor Uw geboorte, ongetwijfeld. Ik dacht dat U bedoelde dat er helemaal niet meer aan gedaan werd.’ Hij glimlachte. ‘Dus ze hebben nog steeds verkiezingen en al die dingen meer?’
‘De laatste keer dat ik er was, wel.’
‘O, geweldig. Fantastisch, gewoon fantastisch. Nu, we moeten elkaar eens opzoeken, ik heb U heel wat te vragen. Ik heb al jaren een studie van Uw planeet gemaakt — de meest verbijsterende ziektebeelden van het ontdekte heelal. Tot ziens. Neem geen houten stuivers aan, zoals Uw stamgenoten zeggen.’
Ik vertelde het aan Rufo. ‘Rufo, ik weet wel dat ik van een barbaarse planeet kom. Maar is dat een verontschuldiging voor zijn onbeschoftheid? Of was het geen onbeschoftheid? Ik ben er nog niet precies achter wat hier als goede manieren wordt beschouwd.’
Rufo fronste zijn wenkbrauwen. ‘Het wordt overal als slechte manieren beschouwd om te spotten met iemands geboorteplaats, stam of gebruiken. Je doet het op je eigen risico. Als je hem doodt, zal je niets gebeuren. Het zou Hare Wijsheid een beetje van haar stuk kunnen brengen. Als zij van haar stuk gebracht kan worden.’
‘Ik zal hem niet doden, zo belangrijk is het niet.’
‘Vergeet het dan. Nebbi is een snob. Hij weet heel weinig, begrijpt niets en denkt dat de universa beter zouden zijn als hij ze ontworpen had. Negeer hem.’
‘Dat zal ik. Het was alleen — kijk eens, Rufo, mijn land is niet volmaakt . Maar ik vind het niet prettig dat van een vreemdeling te horen.’
‘Wie wel? Ik houd van je land, het heeft bouquet. Maar — ik ben geen vreemdeling en dit is geen spot. Nebbi had gelijk.’
‘Hè?’
‘Behalve dat hij alleen de oppervlakte ziet. Democratie kan niet slagen. Mathematici, boeren en dieren, dat is alles wat er is — dus democratie, een theorie die gebaseerd is op de veronderstelling dat mathematici en boeren elkaars gelijken zijn, kan nooit werken. Wijsheid kan niet worden opgeteld; het maximum is die van de wijste man in een gegeven groep. Maar een democratische vorm van regeren is oké, zolang het maar niet werkt. Iedere sociale organisatie doet het goed genoeg als hij maar niet star is. De opzet komt er niet op aan, zo lang er maar voldoende losheid is om één man in de menigte te veroorloven zijn genie te ontplooien. De meeste zogenaamde sociale geleerden schijnen te denken dat organisatie alles is. Het is bijna niets — behalve als het een dwangbuis is. Het is de invloed van helden die er op aan komt, niet de groep van nullen.’
Hij voegde er aan toe: ‘Jouw land heeft een systeem dat los genoeg is om zijn helden hun vak te laten uitoefenen. Het zou het een hele poos moeten kunnen volhouden — tenzij de losheid van binnen uit vernietigd wordt.’
‘Ik hoop dat je gelijk hebt.’
‘Ik heb gelijk. Ik weet wat van het onderwerp af en ik ben niet dom, zoals Nebbi denkt. Hij heeft gelijk wat de nutteloosheid van ‘nullen toevoegen’ betreft — maar hij beseft niet dat hij een nul is.’
Ik grinnikte. ‘Het heeft geen zin me op te winden over een nul.’
‘Geen enkele zin. In het bijzonder omdat jij er geen bent. Waar je ook heen gaat, je zult je altijd laten gelden; je zult nooit tot de kudde behoren. Ik respecteer je en ik respecteer niet veel mensen. En zeker geen mensen als massa, ik zou in de grond nooit een democraat kunnen zijn. Om te beweren dat je de grote massa met hun geklets aan de ene kant en hun zweetvoeten aan de andere kant ‘respecteert’ en zelfs ‘liefhebt’ vereist de sullige, onkritische, suikerzoete, blinde, sentimentele kwijlerigheid die aangetroffen wordt bij sommige leiders van kinderbewaarplaatsen, de meeste spaniels en alle zendelingen. Het is geen staatkundig systeem, het is een ziekte. Wees goedsmoeds; jouw Amerikaanse politici zijn immuun tegen deze ziekte... en jullie gebruiken geven de niet-nul armslag.’
Rufo wierp weer een blik op mijn zwaard. ‘Oude vriend, je bent niet hier gekomen om over Nebbi te kankeren.’
‘Nee,’ ik keek neer op dat scherpe lemmet. ‘Ik heb dit meegebracht om je te scheren, Rufo.’
‘Hè?’
‘Ik heb je beloofd dat ik je lijk zou scheren. Dat ben ik je verschuldigd vanwege de keurige manier waarop je mij geschoren hebt. Daarom ben ik dus hier, om de barbier te scheren.’ Hij zei langzaam: ‘Maar ik ben nog geen lijk.’ Hij bewoog zich niet. Maar zijn ogen wel, die schatten de afstand tussen ons. Rufo rekende er niet op dat ik ‘ridderlijk’ zou zijn; daarvoor had hij te lang geleefd.
‘O, dat kan geregeld worden,’ zei ik vrolijk, ‘tenzij je me ronduit antwoordt.’
Hij ontspande een beetje. ‘Ik zal het proberen, Omar.’
‘Meer dan ‘proberen’, alsjeblieft. Jij bent mijn laatste kans. Rufo dit moet geheim blijven. Zelfs Ster mag het niet weten.’
‘Onder de roos. Mijn woord er op.’
‘Ongetwijfeld met je vingers gekruist. Maar waag het niet, ik meen het ernstig. En ronduit antwoorden. Dat heb ik nodig. Ik wil je advies hebben over mijn huwelijk.’
Hij keek sip. ‘En ik had vandaag nog wel uit willen gaan. Maar ik ben gaan werken. Omar, ik zou liever kritiek leveren op de eerstgeborene van een vrouw of zelfs op haar smaak in hoeden. Het is veel veiliger om een haai bijten te leren. En als ik weiger?’
‘Dan scheer ik je!’
‘Dat zou je doen ook, jij onhandige beul!’ Hij fronste.’ ‘Ronduit antwoorden —’ Dat wil je helemaal niet, je wilt een schouder om op uit te huilen.’
‘Dat misschien ook wel. Maar ik wil rechtstreekse antwoorden, geen leugens die jij zelfs in je slaap wel vertellen kunt.’
‘Dus verliezen doe ik altijd. Iemand de waarheid over zijn huwelijk vertellen staat gelijk aan zelfmoord. Ik geloof dat ik maar kalm afwacht of je werkelijk het hart zou hebben me in koelen bloede te vermoorden.’
‘Och, Rufo, je mag mijn zwaard achter slot en grendel sluiten, als je dat wilt. Je weet best dat ik het tegen jou nooit trekken zou.’