Г е л е н а
Разбяр па дрэву... Забаўкі пустыя,
Магната дурасць.
Р а г н е д а
Бога не гняві.
У графа дурасць гэтая ў крыві.
Хіба, скажы, не стаў бы мастаком
Ягоны брат, каб не паўстання гром?
Ты пазмрачнела. Можа, нам не рада?
Г е л е н а
Не ўспамінай, Рагнеда, чорных дзён.
Боль непазбыты.
Р а г н е д а
Нас трывожыць ён.
Нядаўна муж ліст атрымаў ад брата.
Г е л е н а
Ад Юрася? Як гэта так? Дальбог,
Не разумею... Што за ліст?
Р а г н е д а
Мы самi
Здзіўляемся. Не ўласнымі ж рукамі
Паклаў нябожчык графу на парог
Ліст, што гучыць сягоння як паданне.
Граф быў малы, калі мяцежны рог
Паклікаў Юрася...
Г е л е н а
Правоў i звання
Пазбавілі няшчаснага бацькі
За гэта.
Р а г н е д а
А яшчэ... тваёй рукі.
Г е л е н а
Юрась мяне з сабою на паўстанне
Зваў... Не пайшла.
Р а г н е д а
Не варта шкадаваць.
Г е л е н а
Шкадуе памяць.
Р а г н е д а
Муж хацеў бы знаць,
Як жыў Юрась пасля?
Г е л е н а
Аб тым, відаць,
Вядома толькі кірмашам i путчам,
Дзе ён старцом відушчым, невідушчым
Хадзіў, быў ганчаром, быў багамазам,
Быў цыганом,— жыў з цыганамі разам.
Р а г н е д а
Ах, бедны! Лепей катарга, палон,
Чым лес такі. Сюды прыходзіў ён?
Г е л е н а
Жыў... У сялян. Хаваўся ў ix зімой
З Анэляй — спадарожніцай сваёй.
Вясной ён,. маляваў з яе партрэт,
Сам, як вясна, шчаслівы, закаханы,
Не багамаз, а бог, мастак, паэт.
Р а г н е д а
Але!.. Так пачынаюцца раманы.
Г е л е н а
Трагедыі, старыя, быццам свет:
Пралог лірычны, дзеі нечаканы
Канец, а там — i змрочны эпілог
Паўстання i блукання па народзе.
Р а г н е д а
З табою толькі ў сорак трэцім годзе
Ён бачыўся?
Г е л е н а
Дзіця на мой парог
Прынёс Юрась, як бог забраў Анэлю
З пасцелі парадзіхі ды ў пасцелю
Бязведамную.
Р а г н е д а
Пухам ёй зямля!
Г е л е н а
Жыццё было ўжо Юрасю няміла.
У лес сышоў i там прапаў пасля.
Р а г н е д а
Пад прозвішчам сваім удачарыла
Малую ты... Марыська праўду знае?
Г е л е н а
Я ёй сказала, што яна дачка
Старжыцкага. Паўстанца. Мастака.
Р а г н е д а
А больш... А пра Анэлю?
Г е л е н а
Не пытае,
А можа, i сама не хоча знаць.
Яна — дзіця бясшлюбнае, я — маці
Яе, пасмешышча мясцовай знаці,
Што трэба больш? Аб чым яшчэ пытаць?
Яна маўчала, я не гаварыла,
Язык — замок, калі душа — магіла.
Р а г н е д а
Даруй, сястра, яшчэ не ўсё спытала:
Як быць з Марыськай? Пра яе так мала
Я думала. Ёй колькі год? Відаць,
Вясельны ўзрост? Есць на прыкмеце зяць?
Г е л е н а
Не смейся. Хто палічыць за выгоду
Ісці за Нёман, не спытаўшы броду.
Р а г н е д а
Марыська не без племені i роду.
Старжыцкі дзядзька ёй, а не вараг.
Я гаварыла з ім. Ён дасць пасаг.
Мы так рашылі. Што Гелена скажа?
Ці, можа быць, не верыць?
Г е л е н а
Воля ваша,
A толькі...
Р а г н е д а
Што?
Г е л е н а
Пранёсся слых такі,
Што хоча граф раздаць зямлю сялянам.
Р а г н е д а
Той слых, сястра, i нас трывожыць з панам.
Хлусня!
Г е л е н а
А ўжо на графа мужыкі,
Як на святога, моляцца ў касцеле,
Ды i ў царкве.