— Илтнĕ. Атте асăнатчĕ ун пирки.
— Çав утрава çитсе вăрманти çынсемпе çыхăнсан, эс ревкомшăн питĕ усăллă ĕç тунă пулăттăн. Эп хам, Чулçырмаран таврăнсан, çавăнта каймаллаччĕ. Анчах та… вăрманта саланса пĕтме е айванланса яла таврăнма пултараççĕ çара янахсем. Унта пурте санран ик-виçĕ çул кăна аслăрах çамрăксем. Çавсене, пиртен хыпар иличчен, саланма е яла таврăнма ан пар. Çĕрле яла апат илме каякансене ан чар. Иккĕн-виççĕн асăрханса кайса килччĕр.
«Якаль урлах каймалла пулчĕ нккен. Яла арча йăтсах пырса кĕрес. Юлашки тавара суткаланă чух, тен, аккана тĕл пулăп. Ыттине ун урлă пĕлме тăрăшăп вара», — шухăшлать Рамаш.
— Стерлитамакран кунта çитме пĕлннне Вилутрава та çитĕн, — тет малалла ватти. — Çав ялта асăрхан. Темен кукку патне ан кĕр. Куштан та усал старик. Хĕрлĕ Ваççапа туслă.
— Тĕве куккана эп лайăх пĕлетĕп, — кулса ячĕ Рамаш. — Ун пек кутăн çын тĕнчере урăх тупаймăн.
«Акка пирки асăнмарĕ — пĕлмест пулас», — шухăшлать Рамаш.
— Тата акă мĕн, — сăмахне каласа пĕтермен-ха Ятрус. — Якалĕнче пĕр коммунист та юлмарĕ. Çиччĕнччĕ вĕсем. Пурне те тăшмансем пĕтернĕ. Апла пулин те вăрмантисем хушшинче икĕ шанчăклă çын пурах: пĕри чăваш, Шур Пракань ятласкер, тепри вырăс, Ларион Дятлов. Малтан çавсемпе паллашса туслаш. Ревкомран çын пырасса кĕтĕр. Çав вăхăтрах сыхлăх пирки те ан манăр. Карательсем паян тесен паян килсе çитме пултараççĕ. Вĕсене çул кăтартакансем те тупăнĕç.
— Сиртен связной пырасса кĕтмелле-и вара пирĕн? — кăшт шухăша кайса чĕнчĕ Рамаш. — Эсĕр Чулçырмаран таврăнса ревкомпа çыхăниччен (вăл юнашарах мар пуль-ха), сиртен пирĕн пата çын килсе çитиччен, темиçе кун иртĕ. Çав хушăра пирĕн çăлăнăç утравĕ чăнах та вилĕм утравĕ пулса тăмĕ-и? Карательсем пĕртен-пĕр сукмака питĕрсе лартĕç те… Çук, ман шухăшпа таркăнсене хăвăртрах урăх çĕре куçарас пулать.
Ваттин кăмăлĕ уçăлсах кайрĕ: ку йĕкĕте вĕрентме кирлĕ мар иккен.
— Юрать, — терĕ вăл. — Çав аирашнă сурăх кĕтĕвне хăвна пăхăнтарма пĕлсен, урăх çĕре ертсе кай, эппин. Вара эсир мар, эпир сиртен çын кĕтĕпĕр. Кам та пулин ман пата Весуккана эмелленме пытăр. Тата тепĕр сăмах çеç: Самлейпе Весукка хушшинчи вăрмаиа пирĕнпе çыхăниччен ан кайăр.
Юлашкинчен ватти ревком парольне каларĕ.
Рамаш икĕ çыру çырса хатĕрлерĕ: пĕрнĕ — Трашук патне, теприне — Оля патне. Оля пирки Хрулкка мучипе калаçма вăтаннăран вăл икĕ çырăвне те, нĕр хутпа чĕркесе, Трашука пама хушрĕ.
Вара вĕсем çул çине тухрĕç те иккĕш те ик еннелле çул тытрĕç. Рамаш Хрулкка мучи кĕпер урлă каçса вăр-мана кĕрсе кайичченех çурçĕр еннелле пăхса тăчĕ. Унтан: — Эх, тавра çулсем! Телей пĕр енче, ăна тупас тесен, тепĕр еннелле каймалла акă, — терĕ те, тутарла юрласа, кăнтăр еннелле танккарĕ.
Вутлă ункăра
Çамрăк Совет çĕршывĕшĕн юнлă кунсем çитрĕç, революцин чи йывăр, чи асаплă тапхăрĕ пуçланчĕ. Виçĕ кун хушшинче иртсе каймарĕ вăл, виçĕ çула пычĕ…
Шалти контрреволюципе çĕршыв тулашĕнчи тăшман пĕрлешсе Российăри революцие пăвса вĕлерме шутларĕç.
Тĕнчери капитал хушиипе чехсен экспедициллĕ корпусĕ Совет влаçне хирĕç пăлхав çĕклерĕ.
Çав контрреволюциллĕ пăлхавăн инкекĕ чи малтан Пензăпа Самар кĕпĕриисене тиврĕ.
Çамрăк Совет влаçне хӳтĕлеме малтанхи тапхăрта йышлă та вăйлă çар çукчĕ. Çавăнпа шурă чехсен аллă пинлĕ çарĕ виç-тăватă уйăх хушши ирĕккĕн алхасрĕ, ытти шурă çарсене вăй илме, Мускав енне талпăнма май пачĕ.
Анчах çарсăр Совет влаçне хăвăрт аркатса тăкма шутланă тăшман йăнăшрĕ. Ленин партийĕ чĕннипе рабочисемпе чухăн хресченсем пĕтĕм çĕршывĕпе хăйсен влаçне хӳтĕлеме çĕкленчĕç, тем тери вăйлă шалти-тулти тăшмана та парăнмарĕç.
Самарти революциллĕ вăя вунă хут вăйлăрах тăшман вăхăтлăха çĕнтерчĕ, анчах ăна пĕтĕмпе аркатма, пĕтерсе лартма пултараймарĕ.
Чехсем, шалти тăшман пулăшннпе, çĕрле хулана кĕрсен, тӳрех паллă вырăнсене тĕллеиĕ: вокзала, сыхлăх штабне, коммунистсен клубне… .
Сыхлăх штабĕнчи латышсен отрячĕ клубри ревком членĕсене пырса çăлма мар, хăй те çăлăнайман. Вăтăр-хĕрĕх коммунист штаб умĕнче паттăрла вилĕмпе вилнĕ. Клубри çынсем пĕртен-пĕр çулпа çеç хăтăлма пултарнă, çав çула вĕсене Тайман Сахарĕпе калаçнă рабочи кăтартса пачĕ.
Тепловăн пĕчĕк отрячĕ, ревком хушса янипе, Куйбышева пристане çитерсе, пăрахут çине лартма пикенчĕ. Урамсенче ушкăн-ушкăнăн килсе тухакан тăшман умне гранатăсем ывăтса, вутлă хӳме тăратрĕ. Çапла Самар рабочийĕсем хăйсен юратнă руководительне Атăл хĕррине çитиччен хӳтĕлерĕç. Теплов хăй виç-тăватă хĕрлĕ гвардеецпа пристань çумĕнчи урамра вунă-вунпилĕк минут тăшмана чарса тăчĕ. Юлашкинчен пĕччен юлнăскер, вăл пĕр картишне кĕрсе пытанчĕ. Теплов пек çапла аран çăлăнкаланă хăшпĕр ревком членĕсем тăшман аллине лекнĕ хулара вăрттăн ĕçлеме юлчĕç.