Сасартăк çывăхрах снарядсем çурăлни илтĕнчĕ. «Артиллери. Тӳрех Кремле тĕллесе переççĕ», — шухăшларĕ Ленин.
Вăл уçă чӳречерен пырса пăхрĕ. Енерхи аслатиллĕ çумăр хыççăн çанталăк уяртса янă. Мускав шывĕ енчен уçă сывлăш килет. Ленин хыпăнса ӳкнĕ пек пулчĕ, юнашар пӳлĕме тухса, унта ĕçлекен çынсене лăплантарма тăрăшрĕ. Ним пулман пекех вăл:
— Тепĕр çур сехетрен, шăп пиллĕкре, Совнарком ларăвĕ пуçланать, — терĕ.
Акă кабинетра, чĕрене кăрт сиктерсе, тахçанах шарлами пулнă телефон чăнкăртатса илчĕ. Ленин, васкаса, телефон патне пычĕ, трубкăна илсе пăртак итлерĕ те телефон станцийĕнчен ырă хыпар пĕлтерекен юлташпа хаваслăн калаçма пуçларĕ…
Пирвайхи савăнăçлă хыпар: телефон станцийĕ каллех пирĕн алăра. Ленин телефониста тав турĕ те хăйне Вацетиспа çыхăнтарма хушрĕ. Унтан Хĕрлĕ Çар командованине çапла хушрĕ:
— Эсерсем пире çул кăтартса пачĕç. Хăйсене те артиллери вучĕпе çунтарăр. Тупăсемпе пеме ирĕк паратăп…
Çапла, Ленин хăй ертсе пынипе, революцин шанчăклă паттăрĕсем, Хĕрлĕ Çар командирĕсем хăвăрт ĕçленипе, эсерсен пăлхавне сарăлма памарĕç, çийĕнчех пусарса хучĕç.
Çапах ку вăл юлашки хăрушлăх мар…
Пин. те тăхăрçĕр вунсаккăрмĕш çулăн çурри кăна иртнĕ-ха. Хăрушлăхсем революци малашлăхне те, Ленинăн кунçулне те кашни кĕтесрех кĕтсе тăраççĕ.
Икĕ философ
Мулла Анукĕ ĕлĕкрех ашшĕ килнипе кайнине асăрхамастчĕ те тейĕн. Ашшĕ уншăн пăшăрханмастчĕ. Ачашлăх тени çукчĕ вĕсем хушшинче. Паян Апука тем пулчĕ, ашшĕне курсан, вăл хурланса макăрса ячĕ. Унтан ăна Шатра Миккапа Палие епле хĕнесе асаплантарни çинчен каласа пачĕ. Ашшĕ халь тин хĕрĕн кăмăлне туйса илчĕ. Вăл мĕншĕн йĕнине пĕлсен, хĕрĕнчеп пытарас мар терĕ.
— Ан макăр, Анук. Иккĕшĕ те сывалчĕç. Микка сана салам калама хушрĕ. Тата тепĕр çын салам каларĕ, Тимĕркке шăллĕ, пĕлетĕн пуль, — йăпатма тăрăшрĕ хĕрне Ятрус.
— Çĕр çăттăр! — çухăрчĕ халь кăна куççуль тăкса ларакан çамрăк хĕрарăм. — Эс, атте, вĕсем ăçтине пĕлетĕн-и?! Халех Праскипе Хвекле инкене кайса савăнтарам…
— Ан çатăлтат-ха, чакак хăраххи. Ку хыпарсем пирки никампа та ан калаç. Ермишкене хамах систерĕп, — чарчĕ Анука ашшĕ.
Трашук çухални çинчен пĕлсен, старик ним тума аптрарĕ. Унтан, хĕрĕпе вăрттăн ĕçсем пнрки калаçиă хыççăн, Рамаш çырăвне Анука парса хăварас терĕ. Тен, Трашукĕ яла таврăнĕ-ха…
Ашшĕ Шалтикаса авалхи тусĕ патне хăнана кайсан, Анук Рамаш çырăвне уçмасăр тӳсеймерĕ. Çыру ăшĕнчен тепĕр çыру тухса ӳкрĕ. Лешеккинчи хĕр валли. Рамаш хĕрĕ çинчен Анук илтнĕччĕ.
«Праскисене савăнтарса пулмарĕ, эппин, майра хĕрне кайса савăнтарам хуть», — терĕ те вăл, Лешеккине тухса вĕçтерчĕ…
Ай, пăтранать те самани! Пуп чиркӳре никама мухтав юрри юрлама аптранă. «Христоса юратакан çара çĕнтерӳ кӳр!» — тесе юрлатчĕ пĕр вăхăтра. Халь вара Раççейĕн çарĕ те çук темелле. Çарĕ çук, çаиăçу нумай. Тăван çĕршывăн тулти тăшманĕпе мар, хамăрăннисемех пĕр-пĕринпе çапăçаççĕ.
Пĕр çемьери гăвансем те пĕр-пĕринпе хирĕçсе-хирĕлсе пĕтнĕ. Назар Çимуна вĕлерес тесе йĕрлет имĕш. Вăл, яла килсе, килти ĕçсене те нăсса хăварчĕ. Çавна пула Мăрзабайăн хăйĕн юратнă хĕрне качча туйсăр-мĕнсĕрех памалла пулчĕ. Наçтукăн пурнăçĕ тепле пулчĕ ĕнтĕ. Аванах мар, ахăр; урамра тĕл пулсан, сăмах чĕнмест. Килсе те çӳремест. Смоляковсем патне вара Мăрзабай хăй каймасть. Васкарах пачĕ çав. Назарĕ килмерĕ те вĕт Таллăран. Халăх тыткăнĕнчен темле хăтăлса, тӳрех Хусана сирпĕннĕ. Таллăра та карательсене пулăшакан фалылинсем тупăннă пуль çав. Тăван ывăлĕнчен хăраса, юратнă хĕрĕн ĕмĕрне хăртрĕ вĕт.
Каярахпа Мăрзабай тепĕр йăнăш туса хучĕ. Чăнах та, Трашука мĕншĕн хулана ячĕ-ха вăл, ватсупнă, ухмах? Чехсен аллине лекмен пулсан, пырĕччĕ хуть. Вĕсем ярса тытнă пулсан вара, ăйăрне ытараймашшпе хăйне те хупса лартрĕç пуль… Тата — персе вĕлерме те пултарнă Назар хăраххисем.
Тимук ун чух хайлана печĕ пуль. Хулана хамăн каймаллаччĕ пĕрех хут… Тупата туршăн, ман телее, Трашук таврăнсан, ăна çав кунах киле кĕртеи, кĕрӳ тăвап! Мăрзабай ăрăвĕ Çăпата Михалин ăрăвĕпе хутшăнса çĕнелтĕр, çĕнĕ тымар ятăр…
Кил хуçи паян ирхине килне пĕччен юлнă та çак шухăшсемпе асапланса ларать. Акă вăл, урăх ĕçес мар тенĕ çĕртех, шкап патне çывхарчĕ. Эрех кĕленчи вара хăех сĕтел çине тухса ларчĕ тейĕн.
«Чĕртес-ши мухмăра, чĕртес те мар-ши? Чĕртес, эппин, анчах юлашки черкке пултăр. Пуçа саманинчен ытла хăмла пăтратать пуль», — шухăшлать хуçа.
Мăрзабай çаила пирвайхи черкке умĕн шухăшларĕ. Тепĕр черкке ӳнĕнтерсен вара урăхла шухăшла пуçларĕ. Ара, ĕçмесен, иурăнма кичем. Каллех пăтранчăк самана айăплă. Айăпне-сăлтавне тупнă хыççăн виççĕмĕш черкки хăех тулса ларчĕ. Пĕр ĕçме тытăнсан, сăлтавĕ тупăнать. Хуçа виççĕмĕш черкке ӳпĕнтернĕ хыççăн юрă ĕнĕрме пуçланăччĕ, çав вăхăтра кĕтмен çĕртен хăна пырса кĕчĕ.