— Саламалик, ман килес, Павел Алексеевич! — терĕ вăл алăк урати урлă каçнă май.
Хуçа пĕр самант куçне чакăртса пăхса ларчĕ. Унтан, пуканне йăвантарса ярса, сиксе тăчĕ, сасартăк шывланнă куçне ал тӳрчĕпе шăлса илчĕ те урай варринелле утса тухрĕ.
— Аçтан татăлса антăн, тусăм, пĕртенпĕр юратнă тусăм, Хрулкка, хисеплĕ Фрол Тимофеевич! Турă çук, тетĕн. Пурах пуль çав турри. Вăл кăна пĕлет: эс маншăн çут тĕнчере чи хаклă çын…
Хуçа хистенипе хăна сĕтел умне, пукан çине, пырса ларчĕ. Пĕр черкке унăн та ĕçмелле нулчĕ. Унтан вăл:
— Ытти — ытлашши пулать, — терĕ те, куçне култарма тăрăшса, хуçана ӳкĕтле пуçларĕ. — Сан патна ĕçме мар, калаçса ларма килтĕм. Сана та çитнĕ, Павел Алексеевич. Эс, патша пек, пĕччен ĕçме вĕрентĕн-им? Ан çиллен тӳрĕ сăмахшăн. Эп санран кăшт аслăрах, тус кăна мар, пиччӳ те пулатăп. Елĕкрех Лев Толстой çырнисене юратса вулаттăн эс. Астăватни: пур инкек те çавăнтан килет, тенĕччĕ çав шур сухал.
— Лев Толстой вилнĕ. Ун пек пысăк çынсем те вилеççĕ çав. Эпĕ те вилеп. Эсĕ те вилен. Мĕн юлать пиртен çут тĕнчене? Манран Назар юлать, диктатор. Санран Анук юлать, ачасăр тăлăх арăм. Эпĕ халь сан пек е Толстой пек философ пулса кайрăм, ача, — сӳпĕлтете пуçларĕ Мăрзабай.
— Эс те философ, эп те философ, философсем кăмăшка ĕçмеççĕ, — терĕ те хăна, сĕтел çинчи кĕленчепе черккесене илсе, шкапа кайса лартрĕ. — Икĕ философ пулса ĕлĕкхи пек калаçар-ха кăшт.
Хуçа сĕтел хушшинче çамкине ал тупанĕпе сĕркелесе ларчĕ-ларчĕ те, сухал витĕр ăшшăн кулса, ура çине тăчĕ.
— Каçар мана, Хрулкка. Чун тарăхать. Ак çак çырăва вуласа пăх-ха эсĕ. Тен, Мăрзабай мĕншĕн тарăхнине ăнланса илĕн. Эпĕ, пит-к-уçа çуса, кăшт уçăлса килем-ха. Манăн та санпа урă пуçпа калаçас килет.
Мулла Хрулкка Мăрзабай тухнă хыççăн хут вулас вырăнне шухăша кайрĕ:
«Павăл — ман авалхи тусăм. Халь вара тăшман та пулма пултарать. Туссем кăна мар, пĕртăвансем пĕрне-пĕри хирĕç тăрса çапăçаççĕ халь: пĕрисем — ирĕк пурнăçшăй, теприсем — харпăрлăха хӳтĕлекен кивĕ йĕркешĕн. Эпĕ хам та авалхи тус патне вăлтса калаçма, хыпар пĕлме килтĕм акă. Эс манпа ытлашши ан калаç, эпĕ большевик тесе калаймăн вĕт ăна. Ултавçах пулса тăтăм. Анчах уншăн чыссăр çын пулмăп-ха эпĕ. Халăха пулăшас, ăна телейлĕ тăвас ĕç чыссăр пулмасть. Пуянсемпе çывăх çын кăмăлне тĕрĕслесе, ун урлă хыпар пĕлме тăрăшнй усал ĕç мар. Мăрзабай Çимунĕ пирĕн майлă. Вăл та мучăш кăмăлне маи пекех пĕлме тăрăшĕччĕ. Павăл хăй те, çамрăкрах пулсан, тен, пурлăхран хăпса, пирĕн еннелле çаврăнса ӳкĕччĕ. Халь çаврăнаяс çук. Мĕн пулсан та, хуçа кăмăлĕ хытса ларнă унăн. Çапах та, ывăлĕ пек, революцие хирĕç тискерленсе çитмен-ха вăл… »
Уçăлса кĕнĕ хыççăн, хуçа чăнах та урăлса кайнă çын пек калаçа пуçларĕ:
— Вуласа тухрăн-и Назар хутне? Мĕн шухăшлатăн ун пирки?
— Вуламарăм. Кăмăлу пулсан, хăвах вуласа парăн, — терĕм.
— Итле, эппин, ак мĕн çырать. Çимун каларăшле, пĕчĕк диктатор. — Мăрзабай, ĕнĕрешкелесе ларнă май, çыру пуçламăшне сиктерсе хăварчĕ. — Ак ашшĕпе епле калаçакан пулнă офицер. — Вăл сасăпа вула пуçларĕ: — «… Асту, Павел Алексеевич, паянхи кĕрешӳрен эсĕ те пăрăнса юлаймăн. Большевнксем çĕнтерессе кĕтсе ларатăн-им? Кĕтсе илеймĕн. Хаçат вулатăн пуль. Иытă депутачĕсен влаçне пĕтертĕмĕр эпир. Халĕ Хусан та пирĕн алăра. Мускавра та пирĕннисĕм нумай. Вĕсем шалтан вут чĕртсе ярĕç… » Ман валли те ĕç тупнă, ав, ывăлăм, — терĕ Мăрзабай| вулама чарăнса. — Итле малалла! — «… Эс, старшина пулнă çын, хăвăн тивĕçне манса кайнă. Таллăри пуянсем сан пек мар. Мана вилĕмрен çăлчĕç вĕсем. Эсĕ, атте пулсан та, ман çырăва хулана çитерме васкаман. Вăл маншăн, пĕр енчен, лайăх пулчĕ. Эпĕ мужиксен аллине лекнинс пĕлекен çук халь кунта. Çапах сан ман умра çырушăн ответ тытмалла пулать. Айăплă пулас мар тесен, эпир Чулçырмана пырса çитес вăхăта акă мĕи туса хур: Чулçырмаран кам-кам вăрмана тарнă, çавсен списокне хатĕрле. Вĕсем хăш тĕлте пытанса пурăнаççĕ, çавна тĕпчесе пĕлме тăрăш. Асту, старшина! Çак ĕçрен те иăрăнсан, эсĕ ман атте мар вара… »
Мăрзабай вулама пăрахрĕ те çырăвне, лучăркаса, сĕтел айне вăркăнтарчĕ. Унăн тăпăл-тăпăл хура сухалĕ чĕтре пуçларĕ, сăнĕ тĕксĕмленсе кайрĕ. Самантлăха пуçне çапла чиксе ларнă хыççăн кулам пекки турĕ.
— Вăт çапла, Фрол Тимофеевич! Христос çуралнăранпа икĕ пин çул тултарнă çĕре тĕнче пĕтет тесе калаçатчĕç ĕлĕк. Çук, ача, халех пĕте пуçларĕ тĕнчи. Те большевиксем, те Назарсем васкатаççĕ?
— Халăх пăлханнипех тĕнче пĕтсе лармĕ-ха, — терĕ учитель лăпкă сасăпа. — Пăлхавсем ĕлĕк те нумай пулнă. Тĕнчи çав-çавах: касански тĕлне сивĕтет, çăварни иртсен ăшăтать. Тĕнчене чун кĕртекенни — хĕвел. Хĕвел сӳнсе ларсан тин тĕнче пĕтме пултарать.