«Тепĕр чух ӳсĕр çын, сисĕмĕ çивĕчленнипе, мĕн кирлине урă чухнехинчен хăвăртрах тавçăрать. Тĕл лектерсе каларĕ вĕт, эсрел. Урăлнă çĕре манса кайĕ-ха. Манмасан та мана усал тăвас çук вăл. Çимуна та Назартан ытларах юратать», — çапла шухăшларĕ Ятрус, лешĕ вăрмантисем пирки асăннине илтмĕш пулса.
— Ан çиллен, Павăл, — терĕ вăл. — Кăмăлупа эс Хаярсем пек мар-ха, урăхларах çын. Лешсем мул пирки пăшăрханнипе ним шухăшламасăрах хаярланса каяççĕ. Эсĕ вара, Толстой вĕрентнĕ пек, ытлашши йăвашланса кайма хатĕр. Анчах эсĕ патша вăхăтĕнче власть пулса курнă. Пурлăх пирки каласан та — эс чухăн çын мар, вăтамран ирттернĕ. Хаярсене, Медведевсене çитейместĕн пулин те, харпăрлăх кăмăлĕ хытса ларнă ĕнтĕ санăн. Христос сăмахĕ — «Тĕве йĕп çăрти витĕр тухайман, çавăн пекех пуян рай алăкĕнчен хĕсĕнсе кĕреймест» тени — сана та кăштах тивет пуль терĕм.
— Э-э, тусăм, эс каллех тӳрĕ сăмахран пăрăнса юласшăн. Турă пирки кала-ха эс. Турă çук пулсан, мĕн Христос сăмахне асăнса ларатăн? Христос пулман-тăк, сăмахĕ те пулман. Калăпăр, тĕнче тытса тăракан турă çук, Христос хĕсĕр хĕртен çуралман тейĕпĕр. Çапах та тĕнчери йĕркесене тытса тăракан турă кирлех. Çĕнĕ йĕрке те турăран пултăр. Унсăрăн халăх ĕненмест сире. Ну, ма шарламастăн? Пур-и сирĕн пĕр-пĕр турă, çук-и?
— Мĕн калас? Каласан та ĕненмĕн. Хăв шухăшласа пăх. Эс манран ăслăрах та, Павел Алексеевич. Ман ачасемпе аппаланма та ăс çитмест. Эсĕ, старшина пулнă çын, вулăс ĕçĕсене майлаштарса пынă. Хам сăмахпа мар, пиртен ăслăрах çын сăмахĕпе калам-ха сана. Елĕк-авал Пакистанра пĕр философ пурăннă. Этем ывăлĕ ячĕпе, турăпа çапла калаçса курнă вăл: «Эсĕ, турă, хăватлă, — тенĕ вăл. — Анчах эсĕ, суккăр çын пек, тенчене арăш-пирĕш туса лартнă. Эпĕ те хăватлă, анчах суккăр мар. Хам ĕçе тирпейлĕрех тăватăп. Эсĕ шывсем, тинĕссем тунă, эпĕ шывсем урлă кĕпер хыврăм, тинĕссем тăрăх кимĕсем, карапсем çӳрететĕп. Эсĕ тĕрлĕ тискер ту-чакăл туса тултарнă, эпĕ тискер тусен айккипе сад çавăртăм, çимеç лартса ӳстертĕм».
— Ӳстертĕм, — тăрăхласа пӳлчĕ Мăрзабай хăнине. — Мĕн ӳстертĕн вара? Турă йывăçне, турă çимĕçне ӳстертĕн. Ху çĕнĕрен пĕр çимĕç те тума пултараймастăн.
— Пултарап! — терĕ Хрулкка, турăпа тавлашнă философ пек пулса. — Пырса кур Весуккана, ман пата. Эпĕ сана тĕнчере çук çимеçпе сăйлăп. Тура туман çав çимĕçе, хам турăм. Хĕрлĕ хăмла çырлине турă тунă пултăр, ман пахчара хура хăмла çырли ӳсет.
— Ан тĕлĕнтер! Суятăн пуль, Хрулкка. Асамçă мар вĕт эс. Хăвах асамçă юмахра çех нулать тесе калаçаттăн.
— Ман пек асамçă пулма эсĕ те пултаратăн, Павăл. Мана та турă вĕрентмен, этем вĕрентрĕ. Тамбов кĕпĕрнинче пĕр асамçă пек вырăс пурăнать. Çавăн патне кайса куртăм эпĕ. Хура хăмла çырли мĕн вăл?! Тата темиçе тĕрлĕ çĕнĕ çимĕç туса ӳстерет çав çын. Унран эпĕ те кăшт вĕренсе килтĕм. Кивĕ тĕнчене кам тунă пулсан та, арăш-пирĕш тунă. Çав арăш-пирĕш тĕнчене турă мар, этем хăй йĕркелемелле.
Мăрзабай кăштах сухалне турткаласа ларчĕ, унтан йăвашланнă сасăпа çанла каларĕ:
— Тепĕр çын каланă пулсан ĕненмĕттĕм. Эсĕ, Хрулкка, нихçан та суйса калаçмастăн. Çавăншăн юратап сана. Пырса курăп Весуккана, тутанса пăхăи этем тунă хăмла çырлине…
Хăнине ăсатнă чух Мăрзабай хурланчĕ.
— Эх, Хрулкка тусăм, каллех пĕччен юлатăп, — терĕ вăл. Унтан, куçне хĕссе, тусне каллех тĕлĕнтерсе, хушса хучĕ:
— Çимуна курсан, салам кала.
Çĕнĕ çынсем
Хĕр качча кайсан, чăваш ăна çĕнĕ çын тесе чĕнет. Тумĕ чăнах та çĕнелет ĕнтĕ ун. Кăмăлĕ çĕнелсех каймасть пуль çав.
Кĕтери хăй акамĕнчен маларах çĕнĕ çын пулчĕ. Наçтук сурпан сырмарĕ, унăн тумĕ улшăнмарĕ, пурпĕр вăл та халь, Кĕтери пекех, çĕнĕ çын.
Кĕтери çипуçĕ вара чăнах та улшăнчĕ. Пуçне вăрăм сурпан сырчĕ вăл, умне кĕмĕл укçапа витнĕ сурпан çакки çакрĕ, пилĕкне тĕрленĕ сарă çыхрĕ. Хĕрарăм тумĕ килĕшет Кĕтерие. Хăлха патĕнче çакăнса тăракан кĕмĕл тенкĕсем çеç çиллентереççĕ: чупнă чух пырса çапăнса куçа шăтарма пултараççĕ вĕсем. Кăмăлĕ вара Кĕтерин качча кайнипе ним чухлĕ те улшăнмарĕ.
Зар Ехим те авланнăранпа пĕртте улшăнман. Арăмпа çывăрма пуçланăранпа ăна ăс та хутшăнман. Çамрăк арăмĕ ăна кӳпкет текеи сăмах та тухрĕ ял çине. Пулĕ те. Тĕтĕм вутсăр тухмасть, тенĕ ваттнсем. Аичах Ехим Васильчă хăрасах капмасть-тăр, ахăр: ĕçрен çаплах, каччă чухнехи пекех, пăрăнма тăрăшать. Хире е анкартине ĕçлеме каймалла чух чире перет. Ехимĕн ашшĕ те, амăшĕ те — йăваш çынсем, аслă ывăлне ачаш ӳстернĕ. Халь çакăншăн хăйсем те ӳкĕнеççĕ.
Ехим мĕн ачаран Санькăпа туслă. Çав чăвашла сĕрлесе калаçакан вырăс ачинчен Ехим те сассине тĕлли-паллисĕр хытарса сĕрлеме вĕреннĕ. Çавăнпа ăна, хĕрлемес са-рăскерне, Зар Ехим тесе чĕне пуçланă та.