— Назар калашле, ни салтак, ни офицер, — терĕ Çимун. — Ан кӳрен, командир юлташ, сан чинна хисепле-меншĕн. Пĕлтĕр Назар санпа вăрçса кайни çинчен мана мучи каласа панăччĕ.
— Чимĕр-ха, прапорщикран ан кулăр, — хирĕç тавăрчĕ Федотов. — Совет влаçĕн чи малтанхи главнокомандующийĕ кам пулчĕ, пĕлетĕр-и? Крыленко, прапорщик. Павлова эпĕ Октябрь революцийĕ пулнăранпа пĕр уйăх иртсен Смольнăйра тĕл пултăм. Малтанах паллаймасăр иккĕлентĕм. Моряк форми тăхăннă, мичман. Хăй палласа илчĕ. Çавăн чух калаçрăмăр вара. Вăл Ленин патĕнче пулнă иккен…
— Кам, кам пулнă Ленин патĕнче?
— Пире те итлеме юрать пуль-ха?
— Ленин юлташ патĕнче пулнă-и?
Ревком членĕсем, тĕлĕнсе, пуçĕсене çĕклерĕç. Вĕсем халĕ виççĕн кăна мар иккен, çынсем нумайăшĕ вăраннă та вĕсене хупăрласа илнĕ.
— Михаил Антончă, пĕлтĕрхи сан юмахна эпĕ халĕ те манман-ха, — терĕ Шатра Микка. — Эсĕ ун чух малаллине тепĕр сурхури çитсен каласа парăп, тенĕччĕ. Халь калаçу çав йĕрпех пырать иккен. Ман шухăшпа, салтаксене пурне те пухса калаçас. Эçĕ Ленин юлташ çинчен ху мĕн пĕлнине каласа парăн. Вара малалла Федотов юлташ хăй мĕн курни-илтнине каласа кăтартĕ. Вăл, хăй Ленина курман пулин те, курнă çынпа калаçнă. Çапла тусан, питĕ лайăх пулĕччĕ.
Осокин кулса ячĕ:
— Сана, ача, клуб пуçлăхĕ тăвас мар-и? Вăрманти клуб пуçлăхĕ!
— Ан васка. Ашшĕпе пĕрле, тен, чăн-чăн клуб пуçлăхĕ те килсе çитĕ-ха, — куçне хĕсрĕ Шатра Микка.
Ыттисем ку сăмаха ăнланаймарĕç. Мишша-салтакĕ вара тем тавçăрса нлчĕ пулмалла, çынсем сисмеллех хĕрелсе кайрĕ.
Çав вăхăтра комиссар умне Кĕркури пырса тăчĕ.
— Офицер вăранчĕ, алăка шанлаттарать, — терĕ вăл.
— Тата мĕн кирлĕ ăна?
— Кăларса ярăр пире, не имеете права, тет. «Право» тесен, салтаксем кула пуçларĕç.
— Тупса парăр çавна правă, пĕрех хут, — терĕ пĕри. — Чĕр юн пуличчен нухайккапа кастарас та персе вĕлерес. Ĕçĕ те пĕтнĕ!
— Леонид Петрович, — терĕ Осокин. — Кайса лăплантар çавна, эсĕ офицерсемпе калаçма пĕлетĕн. Сана юратать вăл, санпа чиперех калаçать, манпа калаçнă чухсурчăкĕ сирпĕнет.
Федотов, тăрса, çĕрпӳртсем еннелле утрĕ.
— Вăрах ан аппалан унта, хăвăртрах таврăн. Эпĕ калаçу пуçлам, эппин, — кăшкăрчĕ комиссар.
Çук, салтаксемпе калаçасси пулаймарĕ паян. Малтан, пĕр кĕтмен çĕртен, Тапăра Трашук килсе çитрĕ. Ял çынни килнĕшĕн пурте хĕпĕртесе ӳкрĕç, пĕрне-пĕри пӳлсех, ăна ыйтусем пачĕç, хупăрласа илчĕç. Анчах Трашук хыпарĕсем чылай кивелнĕ-мĕн. Çынсем кăшт лăплансан, вăл Осокинпа уйрăм калаçасшăн пулчĕ. Трашук вăрттăн каламалли хыпарсене каласа та пĕтереймерĕ — тепĕр хыпарçă, кĕтнĕ хыпарçă — Илюша Чугунов хула енчен килсе çитрĕ…
Рамаш отрячĕ
Юлашки вăхăтра самани те кĕрхи улшăнчăк çанталăк евĕр хăтланкалать: пĕр тапхăр — хĕвел ăшши, тепĕр тапхăр — кăра çил ташши; пĕр ачалла кулать, пĕр кашкăрла улать…
Якаль пуянĕсемшĕн те çаплах пулмарĕ-и? Халь кăна ялти камунсенчен хăтарса савăнтарнăччĕ куштансене самана, çавăнтах Белянкинăн шăршланса кайнă виллине кăтартса сехĕрлентерсе пăрахрĕ.
Якаль пуянĕсен, чăнах та, сехрисем хăпнă çав. Вăрманта вĕлернĕ Серафим Дятловăн пĕр хушаматлă пуян хурăнташĕ чылайранпа лăпкă çывăраймасть ĕнтĕ. Çук, Белянкинсене вăрмана, лесник пӳрчĕ патне, çул кăтартса янăранпа мар, чăтлăхра Белянкин виллине ăнсăртран тупнăранпа. Эсерĕн Виçĕ Якур çакса хăварнă виллине шăпах çав Аристарх Дятлов, Чулçырмари Хаяр Макар хăраххи, ял çыннисене, хăйĕн тăванне сутакан çын, тупнă-мĕн. Çавăнтанпах ыйхă çухатнă вăл. Хăйне те кам та пулин паян-ыранах тытса çакассăн туйăна пуçларĕ ăна. Çитменнине, халь тата ак таркăнсем пысăк ушкăнпа вăрманта пытанса пурăнаççĕ. Вĕсем хушшинче Серафимăн çывăх хурăнташĕсем те пур вĕт…
Усал та хăравçă çыннăн сехри хăпсан, хăйĕнчен те усал ĕç тума хатĕр вара вăл…
Мобилизацирен тарса пурăнакан çынсене, вĕсем, пĕр çĕре чăмăртанса, социаллă вăй пулса тăраймасан, таркăнсем теççĕ çав. Урăхла каласан, ун пек çын дезертир пулать. Вăрмана тарнă Якаль çыннисем хăйсене чăнах та дезертирсем пек тыткаланă. Вилмен пек шанчăклă вырăн пулмасан, вĕсем, тен, пĕр çĕре пухăнман та пулĕччĕç, вăрманта сапаланса пĕтĕччĕç. Анчах вĕсене çав утрав та пĕтĕçтереймерĕ: çынсем кунта пĕр шухăшпа мар, пĕр туйăмпа — вăрçа каяс килменнипе — пухăннă иккен. Ку туйăмпа хăвна ху çеç çунтаратăн. Влаçр. ан ĕмĕр тарса пурăнаймăн. Çавăнпа таркăнсем хушшинче часах киле таврăнас, власть аллине парăнас текенсем тупăнчĕç.
Малтанах ун пеккисем сахаллăнччĕ. Каярахпа, вĕсем хĕтĕртнипе, çирĕпреххисем те иккĕлене пуçларĕç. Виç-тăват вырăспа ик-виç чăваш çеç, хĕрлисене шыраса, тĕнче хĕррине те кайма хатĕр. Анчах вĕсем юлташĕсене ӳкĕтлеме витĕмлĕ сăмах тупаймарĕç…