Рамаш сассине каллех хытарчĕ. Халь ĕнтĕ çын чĕрине пырса тивекен сăмахсем калама тăрăшрĕ.
— Кам чăрмантарчĕ тетĕн-и? Эсир чăрмантартăр, айвансем! Сире паян тесен паян тытса пĕтереççĕ, персе вĕлереççĕ. Çавах, юлташсем, ан пăшăрханăр, сирĕн пирки шухăшлакан пур. Эсир ăçтине, миçен пулнине ревком лайăх пĕлет. Ревком ячĕ мана сирĕн пата, сиртен отряд йĕркелеме хушрĕ. Мана отряд комиссарĕ пулма хушрĕ. Сирĕн хушăртан пĕр-пĕр опытлă командир тупăнмасан, халлĕхе командир хамах пулăп. Çамрăк тесе ан иккĕленĕр. Юлашки пилĕк-ултă уйăх хушшинче эпĕ çĕр хут çапăçура пултăм… Калаçса çитĕ ĕнтĕ. Хăрушлăх çывхарчĕ. Мана шанатăр пулсан, революци ячĕпе каланă сăмаха итлетĕр пулсан, отряда чăмăртанар. Итлĕр, юлташсем, ман сăмаха: кам та кам партизан пулса ирĕклĕхшĕн, пурнăçшăн, революцишĕн çапăçма хатĕр — ав çав лапсăркка хурăн айне кайса тăтăр. Кам таркăн пулса вăрманта пытанса пурăнасшăн е киле таврăнса тăшман аллине парăнасшăн — çак вырăнтах юлтăр.
Çапла каларĕ те Рамаш тăруках пăшăрханса ӳкрĕ:
«Ытлашши васкамарăм-ши? Ревком ячĕпе хам тĕллĕн ĕçлесе, ĕçе пăсмарăм-ши? Ма никам та вырăнтан хускалмасть-ха тата?»
Ку самант Рамашшăн çур ĕмĕр пек туйăнчĕ. Ак ушкăнран Шурă Пракань уйăрăлчĕ, ун хыççăн хурăн айне пĕр вунă-вуникĕ çын кайса тăчĕç. Ак тата иккĕн-виççĕн хускалчĕç…
Рамаш кĕтсе тăрать, никама та васкатмасть. Ушкăнри халăхран çурри ытла хурăн айне куçсан, тепĕр çурри талккăшпех тапранчĕ. Малтанхи вырăнта хура вырăспа унăн икĕ юлташĕ çеç юлчĕç. Кăшт тăрсан, Воронин унта пĕчченех юлчĕ, вăл питĕ хурланчăк сăнлă пулса кайрĕ.
— Пĕччен юлтăн вĕт, Миша! Атя, кил кунта. «На миру и смерть красна» теççĕ вырăссем. Эс вырăс вĕт, эп, чăваш пулсан та, вырăс йăлипе пурăнас е вилес терĕм, — чĕнчĕ ăна пĕри.
Юлашки çын та вара халăх енне танккарĕ…
Ĕçе васкатнăшăн халь ӳкĕнмест ĕнтĕ Рамаш. Тепри пулсан, тен, каплах васкамĕччĕ те. Çамрăк командир Стерлитамакра пулса иртнĕ ĕçсене астуса юлнă çав. Çынсене пĕр шухăш-кăмăллă тумасан, хăрушлăх çитсен сурăх кĕтĕвĕ пек пулса тăраççĕ вĕсем.
Рамаш кунĕпех отряда йĕркелес енĕпе ĕçлерĕ. Отрядра пурĕ хĕрĕх тăватă çын, вăл хăй хĕрĕх пиллĕкмĕш пулчĕ. Командир пулма килĕшекен салтак тупăнмарĕ. Вара Рамаша пурте: «Ревком хушнипе килтĕн пулсан, атя, хăвах пул», — терĕç.
Рамаш отрядра тăватă отделени турĕ. Кашни отделенире командир суйлаттарчĕ. Чăвашсем Шурă Пракане суйларĕç. Отрячĕ чăмăртанчĕ те… Хĕçпăшал сахалтарах: вуникĕ винтовка та темиçе берданка çеç. Револьвер е граната тавраш пачах çук. Отряд командирĕ хăй те пăшалсăр. Пĕри таçтан кинжал евĕрлĕ пысăк мар, шĕвĕр вĕçлĕ, икĕ енчен те çивĕч хĕç тупса килнĕ. йĕнни те пур. Çав хĕçе Рамаша çактарчĕç, командир палли пултăр терĕç.
Çынсем кĕçĕр хăйсеи хушшинче килĕшӳллĕн, лăпкăн калаçрĕç. Кашнийĕнех чĕри вырăна ларчĕ пек. Халь вĕсен командир та пур, ыйха сыхлакан часовойсем те пур. Чăннипе, часовойсем кирлех те мар. Вилмен утравне çĕрле çын пырса кĕреймĕ. Çавах часовойсем тăратас терĕ командир. Пĕр енчен, йĕркелĕхшĕн, тепĕр енчен… килсе кĕрекенсенчен мар, тухса кайма пултаракансенчен сыхланас терĕ вăл. Кĕçĕрлĕхе часовойсене ылмаштараканни Шурă Пракань. Сехет тени никамăн та çук. Автан вăрманта авăтмасть.
— Алтăр çăлтăра сăна, — терĕ Рамаш йыснăшне, хăй çывăрма выртрĕ.
Çĕрле Рамаш питне такам алли сĕртĕнчĕ. Рамаш çывăрман пекех яшт! тăрса ларчĕ. Ун çумне Шурă Пракань кукленнĕ иккен.
— Мĕн пулчĕ?! — сасă кăлармасăр ыйтрĕ командир.
— Воронин тарнă.
— А часовойсем? Сисмен-и е çывăрса кайнă-и?
— Çук, çывăрман. Часовойсене пĕрмаях тĕрĕслесе тăратăп. Вăл каçхинех çухалнă. Унăн юлташне, Чашкина, часовоя тăратрăм, çав каларĕ.
— Юлташĕ тарнине малтанах пĕлнĕ-и вăл?
— Пĕлнĕ пуль. Халь «пĕлмен» тет. Никама каламасăр яла кайса çӳреме вĕреннĕччĕ çынсем, çапах каç пулсан кайма шикленетчĕç. Ку, ав, лачакана кĕрсе ӳкесрен те хăраман.
Рамаш шухăша кайрĕ. Пĕр çын уйрăлса кайни нимех те мар-ха. Анчах кун пек çын, ăнсăртран тăшман аллине лексен, юлташĕсене сутма пултарать. Карательсем халлĕхе Якалĕнче çук пулин те… кулаксем пур. Вĕсем отряда хăйсем кăна килсе тапăнмĕç-ха, çапах та… Çапах та командир чĕри вăркать. Халь тата ку таркăн акă… Вилмен утравĕ тыткăн утравĕ пулса тăма та пултарать. Пире кунта питĕрсе лартма ним те мар. Çак шухăш Рамаш пуçне кăнтăрлах, çук, унчченех, кунта киличченех, пырса кĕнĕччĕ. Ку ĕçе ырана хăварнăччĕ вăл. Воронин тарни чуна çĕнĕрен пăлхатса ячĕ.
— Рамаш, итле-ха — пăшăлтатрĕ Шурă Пракань. — Эсĕ кăнтăрла, çынсемпе калаçнă чух, сана ревком пирĕн пата ячĕ терĕн. Ма апла суйрăн? Эс ревком патие çитмен-иç?