Шатра Микка — пĕчĕк те кĕрнексĕр чăваш. Сасси вара ун хулăн та хитре. Юмахçă сасси.
«Хĕвелĕн» салхуллă сăнĕ Шатра Микка килсен кăшт уçăлчĕ. Миккан паттăрлăхĕ пирки илтнĕ вăл, ăна ура çине тăрсах саламларĕ, хăйпе юнашар лартрĕ.
Мишша салтак сăнать. Авандеев темле хурлăхлă хыпар илсе килнине сисе пуçларе вăл; ревкомпа кăна мар, халăхпа калаçасшăн.
Килессе те ахальтен килмен ĕнтĕ хула çынни, чĕнтерессе те ахальтен мар çĕрле, килнĕ майăнах, чĕнтерчĕ çынсене. Мулла Хрулкка яла кайма хатĕрленнĕччĕ — Мăрзабай Весуккана килнине пĕлсен, комиссар ăна хăех кайса килме хушнăччĕ, — халь ăна та кунта чĕнтерчĕç.
Çынсем çĕрпӳрте шăнăçайми пулсан, пурте, Авандеев хыççăн тула тухса, ун тавра кĕпĕрленчĕç. Лăпкă, тӳлек каç. Çулçăсем сарăха пуçланă, çапах сивĕтсе пăрахман-ха. Çанталăк уяр. Тулли уйăх çӳлтен кăмăллăн пăхса ачашлать вăрманти канăçсăр çынсене.
Калаçма пуçласан, Авандеев хĕрлĕ партнзансене уес ревкомĕпе хулари рабочисен ячĕпе саламларĕ. Отряд йĕркелесе çитернĕшĕн, икĕ операци ăнăçлă туса ирттернĕшĕн, Малинин юлташа вилĕмрен çăлнăшăн тата ытти паттăрла ĕçсемшĕн те тав турĕ.
Малалла оратор хальхи лару-тăру çинчен каласа пачĕ. Хĕрлĕ Çар шуррисене хĕсмеллипех хĕсет иккен. Шуррисен çарĕ йăша пуçланă. Учредиловка çарне мобилизаци йĕркипе илнĕ хресченсем вăрмана тарса саланаççĕ, нумайăшĕ пирĕн енне куçаççĕ-мĕн. Хĕрлĕ Çар вара кунран-кун çирĕпленсе, вăй илсе пырать. Пĕтĕм фронт тăршшĕпе наступлени пуçланнă.
— Эрне каярах, — терĕ малалла Авандеев. — Хĕрлĕ Çар тăшмана Хусантан кăларса сирпĕтнĕ. Виçĕмкун Гай юлташ ертсе пыракан дивизи Чĕмпĕр хулине илнĕ. Тăшмана Самартан сирпĕтме вăхăт çитрĕ. Çав ĕçе кайса хутшăнмаллаччĕ пирĕн, анчах Дутов çарĕ, пире кăнтăр енчен çавăрса илсе, Атăл леш енне каçасшăн. Урал казакĕсене иртĕхме памăпăр. Чапаев ертсе пыракан полксем çĕнĕрен Дутова хирĕç Пăслăкпа Уральск еннелле тапăнчĕç ĕнтĕ. Чапаевпа пĕрлешме пирĕн халь хĕвеланăçнелле мар, кăнтăралла каяс пулать. Кĕçĕрех тапранатпăр. Ыран каçчен Тупшанккăна çнтмелле. Турĕ çулпа кайсан, вăл инçех мар, анчах пирĕн халлсхе тавра çулпа çӳреме тивет. Тупшанккăра пĕр-ик сехет канăпăр та çĕрле, вутлă унка татса, фронт чикки урлă каçма тăрăшăпăр. Хĕвеланăç енче те пирĕн сирĕн пекех паттăр партизансем пур. Çывăхраххисем Тупшанккăра сирĕн çума хутшăнĕç…
Авамдеев пăртак чарăнса тăчĕ, унтан кăшт улшăннă сасăпа малалла сăмахларĕ:
— Юлташсем! Фронт хыпарĕсем савăнтараççĕ. Анчах пĕр читĕ хурлăхлă хыпар пур («Акă вăл!» — хыпарне илтичченех çӳçенсе илчĕ Осокин)… Эпĕ хам çав аван мар хыпара паян ирхине тин пĕлтĕм. Мускавра революци тăшманĕсем Ленин юлташа вĕлерме тапăннă. Ылханлă эсерсем хушнипе, çав тăшмансенчен пĕри Ленин чĕрине, революци чĕрине, тĕллесе пенĕ. Икĕ суран тунă… Пĕтĕм ĕçхалăхĕн суранĕсем вĕсем… Пирĕн телее, тăшман пулисем çулпуç чĕрине лекмен. Пери сулахай аллине, хул тĕлнерех тивнĕ, тепри, мăйне шăтарса, янах айне кĕрсе ларнă. Хăрушă сурансем. Çапах ытлашши ан пăлханăр, тăвансем, халь лăплантаракан хыпарсем килчеç ĕнтĕ. Чи пысăк хăрушлăх иртсе кайнă, Ленин юлташ сывала пуçланă…
Йывăр хуйхăпа тăвăннă çынсем тинех сывлăш çавăрса ячĕç. Хăшĕ-пĕрисем ĕсĕклесе те илчĕç. Ку ĕнтĕ халĕ хурлăхлă куççуль мар, савăнăç куççулĕ пулчĕ.
«Вилмен, сывалать!»
Шатра Микка Ленин ятне кăçал пуçласа илтнĕччĕ. Сурхури каç Мишша-салтак ярса панă юмаха лайăх ăнланчĕ вăл: хура халăха ĕмĕрхи пусмăрлăхран хăтарма тăрăшакан парти пур иккен. Çав парти тахçантанпах халăх телейĕшĕн кĕрешет. Партие ертсе пыракан çын пур, ăна çулпуç теççĕ, Ленин. Пĕтĕм халăх ашшĕ. Елĕк пулсан, пуянсем çеç çын шутне кĕретчĕç. Халь этеме пуянлăхне кура мар, унăн чăн-чăн тивĕçне кура хаклаççĕ, хисеплеççĕ. Шатра Миккана та халăх, хисеп туса, Совета суйларĕ, çавăншăн вăл никамран хăрами пулчĕ, нухайккапа хĕненине те шăл çыртса тӳсрĕ. Кашни пуян — ĕççыннин тăшманĕ, мĕншĕн тесен вăл ун вăйне ĕмсе пурăнать. Буржуй, улпут, кулак теççĕ çав харам пырсене. Халь тата паразит, контра теççĕ. Ленина çав контрăсем вĕлерес тенĕ ĕнтĕ…
Çакăн пек шухăшсем çаврăнчĕç Шатра Микка пуçĕнче.
— Революци тăшманĕçен усал ĕçĕ пĕтĕм ĕçхалăхне пăлхатрĕ, — çаплах янăрать Кăяш Тимккин сасси, — революцин татăклă çĕнтерĕвĕшĕн тата вăйлăрах, çине тăрса кĕрешме, çапăçма çĕклерĕ. «Санăн пĕр суранушăн Чĕмпĕре илтĕмĕр, теприншĕн Самара илетпĕр», — тесе, Ленин патне телеграмма çаптарнă Гай юлташ. Чăн та çап-ла пулĕ. Капиталистсемпе улпутсен лакейĕсем — эсерсемпе меньшевиксем — халăх хушшинче пирĕн çинчен суя хыпар сарса, пирĕн ĕçе усал туса хума тăрăшатчĕç. Халь хăйсен усал ăшчнкĕ лайăх палăрчĕ ĕнтĕ. Большевиксем нихçан та тăшмана вăрттăн вĕлерсе ĕçлемен, террор тени пирĕн меслет мар вăл. Буржуйсенчен халăх пурлăхне туртса нлсе, хăйсене тĕкĕнменччĕ эпир. Эксплуататорсене, вĕлерме мар, кăлăхах тĕрмене лартманччĕ. Еçхалăхĕн тăшманĕсем хăйсем пуçласа террор çулĕ çине тăчĕç. Ытлашши çемçе кăмăллă пулса, хальччен эпир нумай йăнăш турăмăр. Çавна пула революци паттăрĕсем пиншерĕн пĕтрĕç. Çитет! Тăшмана шеллес кăмăла пусарас пулать. Этем эренкине çухатнă тăшмансемшĕн каçару ан пултăр текех! Шурă террора хирĕç хĕрлĕ террор пултăр!.. Сирĕн ревком лайăх ĕçлерĕ. Анчах вăл халь, похода тухас умĕн, тыткăна илнĕ усал карательсем пирки ним тума аптранă. Ман шутпа, вĕсене пурне те персе вĕлермелле.