На беларускай зямлі апошнія стагодзьдзі шмат хто спрабаваў жыць на дурняк. За кошт прыгоннага сялянства, калектывізацыі, меліярацыі. Але Госпад, даручыўшы Адаму зямлю ў валоданьне, сказаў: «У поце твару твайго будзеш есьці хлеб, пакуль ня вернесься ў зямлю, зь якое ты ўзяты» (Быцьцё 3:19). Цяжка, укладваючы ўвесь час, усе высілкі, усю душу! — працаваць. Толькі тады тутэйшая глеба зьдзівіць сваёй плоднасьцю.
Няпростая беларуская зямля дадзеная беларусам дзеля выпрабаваньня іхняй хрэстаматыйнай цярплівасьці, руплівасьці, працавітасьці. Калі некаму хочацца есьці ананасы і жаваць рабчыкаў без асаблівых намаганьняў — ласкава просім на Канары. Патрыёт? Тады ўлягай, як за плугам, як у выбіраньне бульбы, як у штогадовае вапнаваньне, угнойваньне, баранаваньне кіслае глебы.
Ня будзем працаваць належным чынам ня зямлі — так і застанемся прыхаднямі-зьбіральнікамі.
За сто гадоў «Нашай Нівы», пэўна, гэта і ёсьць галоўным урокам для ўсіх беларусаў.
Толькі калі ўзаром, палепшым, акультурым гра-
мадскую глебу кожны на сваім кавалачку, ператром уласнымі рукамі кожны камячок беларускіх праблемаў, цяжкасьцяў, сумненьняў — пасеяныя слова, вера і любоў дадуць нацыянальнае абуджэньне.
КАМЕНДАНТ І СТРАХ СЬМЕРЦІ
Усе клічуць яго Камендантам. Зрэдчасу пачуеш — «Цімафеіч», а так усё Камендант ды Камендант. Такое ўражаньне, што сапраўднага ягонага прозьвішча ў Алешчы ня ведае ніхто. Калі ж запытаесься, ён уважліва прасьвідруе цябе пільным позіркам празрыста-шэрых вачэй з прымружанага змаршчыньня: «А навошта табе?»
Камендант так і размаўляе — задае пытаньне і пранізьліва ўзіраецца, маўляў, я цябе наскрозь бачу. Ён амаль ніколі не падвышае голасу і ня лезе ў парожнія гутаркі. Трымаецца наводдаль. Назірае.
Камендант, прынамсі афіцыйна, не зьвязаны ані са сьпецкамендатурай у Ветрыне, ані з каменданткай інтэрната (хаця, пагадзецеся, замнога тут камендантаў) і няўлоўна нагадвае хіба камандантэ Фідэля. Цімафеіч, праўда, маладзейшы, яму мо пад 65, і без барады, але вось гэты позірк, пільны і крыху шалёны, гэтая вайсковая пастава і манера пытаць суразмоўніка іх дужа прыпадабняе.
Ну і, вядома, погляды.
Камендант лічыць, што ён сумленна пражыў жыцьцё, служыў Радзіме, ахоўваючы зэкаў у «зоне» ў 1970-1980-я. Шчыра не даўмеецца, калі Сталіна назавуць тыранам, і скажа, што сёньняшняя ўлада слабаватая — «разбаўтаўся народ».
Чым займаецца Камендант у Алешчы, наўрад ці хто скажа пэўна. «Парадак наводзіць», — пацісьне плячыма брыгадзір. Нейкі час ён вастрыў сякеры, правіў вілы, рыдлёўкі і кручкі для адкаткі. Але як што снадзіва на эстакадзе ўвесь час кралі ды прапівалі (нат не заставалася чаго вастрыць і рамантаваць), ён кінуў гэты занятак ды перабраўся за эстакаду, куды кранамі ў вялізныя горы адносяць вецьце ды сьмецьце.
І пачаў паліць вогнішчы.
Калі Камендант утылізуе тое вецьце — усю Алешчу, бы туманам, зацягвае дымам. Яловае гольле разгараецца, дае полымя на некалькі метраў і час ад часу трэскае агромністымі феерверкамі — тады здаецца, што за эстакадай прарвала жарало невядомага вулкана.
Сам са Смаленшчыны, у 1960-х Цімафеіч скончыў школу; адслужыўшы на Ўрале, застаўся наглядчыкам у тамтэйшай калоніі і з часам вырас да загадчыка ўчастка, дзе адбывалі пакараньне 2,5 тысячы зэкаў. Выйшаў на пенсію, пасяліўся ў Алешчы, і з тых часоў ягоная прывідна-шэрая постаць за эстакадай — неад’емная частка тутэйшага краявіду.
«Бачыш, які развал? — ківае Камендант на алешчынскі склад, дзе некалькі п’яных рабочых ужо каторую гадзіну «перакурваюць». — А ведаеш чаму? — і не даючы сказаць чаму, адказвае сам. — Бо вашая дэмакратыя добрая ў іншым месцы. А нашаму чалавеку трэба пуга. Так-так, не матляй галавой, пуга. І страх сьмерці. Інакш працаваць ня будуць».
Камендант спрытна цыркае сьлінай, уладным рухам рукі спыняе мае пярэчаньні і працягвае: «Галоўнае — абнесьці тэрыторыю калючым дротам. Стралкоў на вышкі. Страх сьмерці патрэбны, разумееш? Тады ты кантралюеш сітуацыю. А там, унутры, ужо справа тэхнікі. Падзяліць, каб не групаваліся самі, дзесьці пасварыць, асьведаміцеляў там... І парадак».
«Ага, парадак, — не вытрымлівае хтосьці з рабочых, — такім, як ты, дай волю, вы ўсю Беларусь па перыметры абгародзіце».