«Адліга», паварот, еўрапеізацыя? Ані.
Няма пакаяньня? Ня веру.
А калі не зьбіраецца каяцца ўлада — перад Богам мусіць прасіць прабачэньня за грахі ўся нацыя. Беларусь без пакаяньня за злачынствы рэжыму асуджаная на паўтарэньне рабства ды хамства, хіба што ў розных формах. Самому беларускаму грамадству ёсьць у чым каяцца за апошнія 13 гадоў. Маўклівая згода зь беззаконьнем. Патураньне злу. Лянота. Абыякавасьць. Адчай. Збаўленьне ад раку дыктатуры нават не ў судох ды люстрацыях, а менавіта ў духоўным ператварэньні народа: «Бо смутак дзеля Бога прыносіць нязьменнае пакаяньне на збавеньне, а смутак зямны чыніць сьмерць» (ІІ да Карынфянаў 7:10).
Узор усенароднага пакаяньня — другая палова 1940-х гадоў у Нямеччыне. «Ніколі больш!» — аднадушна вырашылі немцы пасьля жудасьцяў нацызму. Касьцёлы і кірхі былі перапоўненыя. Адраджэньне разгромленае краіны, феномен магутнае нямецкае хрысьціянскае дэмакратыі ды нават ідэя аб’яднаньня Еўропы — адтуль.
Нацыянальнае пакаяньне ў свой час перажывалі ангельцы ды італьянцы, палякі ды японцы. Хвалі пакаяньня (такога, як пасьля Вялікай дэпрэсіі або в’етнамскай вайны) ад часу да часу пракочваюцца па ЗША— што перадвызначае духоўныя, а далей і палітычныя, эканамічныя і культурныя ўздымы Амерыкі. Уся гісторыя народа ізраільскага, апісаная ў Старым Запавеце, — гэта чаргаваньне духоўных заняпадаў, народнага пакаяньня — і наступнага росквіту.
Але калі пачынаеш размаўляць зь беларусамі Сітна пра пакаяньне, сутыкаесься з насьцярожаным і зьнерваваным неразуменьнем: «Каяцца?.. Нам?! Аза што?..» Бязбожжа, эпідэмія «максімкі», недагледжаныя дзеці, развал гаспадаркі?.. Разводзяць рукамі: «Жысьць такая».
Не зьмяніўшы людзей, мы ня зьменім Беларусі. Сэнс пераменаў — не ў перабудове сістэмы ўлады ці развароце замежна-палітычнай арыентацыі, а ў перамене людскіх сэрцаў. У веры, любові, маральнасьці і адказнасьці, якія выплаўляюцца ў сьлязох пакаяньня.
Нацыянальнае пакаяньне — брама нацыянальнага абуджэньня.
ЦЭНТР ЦЯЖАРУ
У любога паселішча ёсьць сэрца. Сэнсавы цэнтар. Месца, якое найбольш ясна выяўляе повязь гісторыі й сучанасьці і сьведчыць пра дух, што пануе сярод жыхароў.
У сэрцы Малога Сітна разьмяшчаюцца могілкі.
Не, на мапе ўсё прыгожа: геаграфічны план Сітна нагадвае сонца. Абапал кола, утворанага трыма галоўнымі вуліцамі, тоўпяцца сельсавет, крама, пошта, леспрамгасаўскі гараж, фельчарска-акушэрскі пункт ды абеліск з чырвонай зоркай (на тым месцы, дзе калісьці стаяла царква), а на прамянях-дарогах, што разыходзяцца ў розныя бакі, — рагі хатаў ды леспрамгасаўскія спаруды. Але ў самім сонечным коле — вялікі пагост. Так ці інакш усе вясковыя шляхі ды сьцежкі скрыжоўваюцца на могілках. Сьвяты масава адзначаюцца тут сама, за адмысловымі сталамі. Ды й галоўная вясковая будоўля цяпер тут: штогод да некропаля дадаюцца цэлыя кварталы пахаваньняў. І штаб мясцовае ўлады, і ўстанова аховы здароўя, і агмяні спажывецкае цывілізацыі, і індустрыйны ком-плекс асуджана пазіраюць, як пашыраецца сіценскі цэнтр.
Тым часам на саміх могілках ідзе стоенае змаганьне сімвалаў і сэнсаў: саўковага кшталту помнікі канкуруюць з усё больш пашыранымі крыжамі, а тут сама, наўзбоч (бо цэнтр жа!) раскладваюць тавар аўталаўнікі ды заезджыя гандляры.
У маленькім сэрцы Малога Сітна адбываецца ўсё тая ж нябачная бітва, што і ў сэрцах вялікіх беларускіх гарадоў.
За савецкім часам у цэнтрах местаў ды мястэчак панавала пустэча. Храмы, ратушы ды іншую ідэалагічна варожую архітэктуру руйнавалі, і чыгунны Ільліч пільна сачыў, каб утвораную сакральную пустку люд запаўняў толькі на афіцыйныя камуністычныя сьвяты — 1 траўня ды 7 лістапада. Калі ў еўрапейскіх гарадох цэнтр спрадвеку згруджаны, запоўнены, зьмястоўна моцны — у БССР было заведзена ганарыцца адсутнасьцю аўтамабільных затораў, найвялікшымі ў сьвеце плошчамі ды забаронай паспалітаму люду на гэтых плошчах зьбірацца. Да цяпер пустое савецкае сэрца да апошняе кроплі крыві бароніцца ад наступу офісаў, крамаў, кавярняў ды паркінгаў — і супраціўляецца аднаўленьню храмаў.
Так заўжды было ў пераходныя эпохі: гарадскі цэнтр ператвараецца ў цэнтр цяжару прыняцьця гістарычнага рашэньня.
І вось па ўсёй краіне распачынаецца сапраўдная вайна за дамінаваньне ў цэнтры. Ідзецца нават ня столькі пра цану квадратнага метра дарагое зямлі або прэстыж — гаворка пра тое, што надалей стане восьсю беларускага жыцьця.