Каменда — двухпавярховы казённы дом з закратаванымі вокнамі; перад уваходам — дзьве альтанкі (камеры назіраньня выведзеныя ў дзяжурку). Тры дзясяткі пакояў: кабінеты міліцыянтаў, кухні ды інтэрнацкія пакойчыкі зьмяшчальнасьцю ад двух да сямі чалавек. Наш — на трох: ложкі, тумбачкі, стол. Сярод сотні асуджаных у асноўным маладыя хлопцы — берасьцейскія, баранавіцкія, пружанскія. Хтосьці за бойку, хтосьці за «хуліганку», хтосьці за нявыплату аліментаў. Людзі і размовы такія самыя, якія пачуеш у любым двары: маё пакаленьне, пра якое сьпяваў Вольскі (дарэчы, «N.R.M.» тут можна пачуць з мабільніка часьцей, чым чакаеш). Міліцыянты, у адрозьненьне ад жылістых «хімікаў», мужчыны мажныя і сабе наўме. Хтосьці пераконвае сябе, што змагаецца са злом; хтосьці стомлена гумарыць («Пясчаны кар’ер — два чалавекі!.. Калі нехта вырашыў выпіць — пакой нумар такі, увага! — і не запрасіў вас — чакаем у дзяжурцы»); хтосьці механічна афармляе «нарухі» (парушэньні) з прычыны п’янкі або ўцёкаў дахаты і рыхтуе чарговаму «хіміку» дакументы на зону.
Дзяжурка з карцарам-клеткай. І званкі. Адзін — выклік днявальнага першага паверха. Два — другога паверха. Доўгі — на пераклічку.
6:00. Доўгі званок: пад’ём. 6:10 — пераклічка: уватнуць сваё «тут» сярод бясконцых «здесь» у адказ на прозьвішча і ісьці кіпяціць ваду. Малітва. Біблія. Сьняданак. Дзынькнуць ключыкам на шчыце ў дзяжурцы, абмяняць пропуск на табель і праз рэзкі, да сьпіннога мозгу пранізьлівы віск жалезных кратаў у дзьвярах — на працу.
Каменда, як і любая няволя, сьцінае і калечыць час, выхоўвае ўмоўныя рэфлексы, прымушае слых вылоўліваць староньнія шоргаты і шэпты, супастаўляць міліцэйскія позіркі з размовамі суседзяў. Каменда прымушае жыць у Беларусі Абмежаванай Волі.
Абмежаваньне волі скразіць тут у кожнай драбніцы. Выхад з каменды на агароджаную тэрыторыю — з дазволу дзяжурнага. Выхад у горад — праз заяву на імя начальніка (падпіша — не падпіша?). Тыя, што застаюцца ў камендзе і не ідуць на працу, у першай палове дня мусяць зачыняць свае пакоі: абавязковы прагляд тэлевізара ў актавай зале. Кухні адчыняюцца і зачыняюцца паводле нейкага дзіўнага распарадку, адзінае разумнае тлумачэньне якому — прывучыць асуджаных, што бяз ласкі адміністрацыі нават супчыку не згатуеш. Здаецца, што і перыядычныя адключэньні электрычнасьці на нашым другім паверсе (афіцыйная версія — дзеля эканоміі) робяцца з той жа мэтай. Прыбіральня адна (і можна здагадацца, ува што ператвараюцца чатыры «ачкі» без пісуараў пад напорам ста мужыкоў). Памыцца ў камендзе няма дзе: пішаш заяву, каб наведваць лазьню ў Пружанах.
Зрэшты, за ўсё дзякуеш Богу: Дашкевіч, Саньнікаў, Статкевіч, Бандарэнка ня маюць і гэтага.
Каменда — прыпынак між турмой і воляй. За гэты год было ўмоўна-датэрмінова вызвалена 13 асуджаных і адпраўлена ў зону 16. Лік на карысьць няволі. Людзі, вырваныя са свайго асяродзьдзя. Адбываюць. Церпяць. Зрываюцца. Цішком п’юць.
Каменда ня толькі на мяжы волі, але і на мяжы веры. Першае, што мне кінулася ў вочы ў пакоі, — драўлянае расьпяцьце, кардонны абразок Збаўцы, абраз Маці Божай на покуці, сёлетні царкоўны каляндар і ўзятае ў рамку выданьне Жыровіцкай абіцелі «Якім будзе чалавек безь любові». Тут, на паўдарозе паміж усемагчымымі спакусамі ды кратамі, хлопцы прыпыняюцца перад Богам, бо спадзяюцца «праскочыць».
Мой сусед Лёха, якога пару тыдняў таму за дзевяць «нарухаў», апрануўшы кайданкі, адправілі ў баранавіцкі ізалятар, казаў: «Жыву — грашу. Памру — атвечу!»
І ўсё-такі ты ведаеш: гэтая загрузлая ў лясах савецкая выспа, і родныя беларускія хлопцы-«хімікі», і напружаныя дзядзькі-міліцыянты — дзеля таго, каб палюбіць Бога. Усім сэрцам, усім розумам, усёй душою, усімі сіламі тваімі і бліжняга, як самога сябе. Палюбіць Беларусь. Глядзі, пазнавай: у стоеных, схаваных вобразах і падабенствах, сярод абразоў і кратаў,
не заўважаны, апляваны, укрыжаваны, у асуджаных і наглядчыках, у сынах чалавечых, сынах беларускіх — прысутны Бог.
25 верасьня 2011 г.
III. ЛАСТАЎКІ У СТРЭСЕ
І птушка знаходзіць сабе жытло,
і ластаўка гняздо сабе,
дзе пакласьці птушанят сваіх,
каля алтароў Тваіх, Госпадзе сіл,
Цару мой і Божа мой!
Псалом 83:4