Насамрэч Бяроза як горад пачыналася вакол кляштара Сьвятога Крыжа. У 1648-м Казімір Леў Сапега, сын славутага канцлера ВКЛ, выдаткаваў 10 тысячаў чырвоных злотых закону картузіянаў — самаму строгаму з усіх каталіцкіх. Манахі ордэна, заснаванага ў 1084-м сьвятым Бруна ў французскай пустэльні
Шартроз (Cartusia), давалі зарокі маўчаньня, фізічнай працы, увесьчаснай малітвы, посту — і поўнай самоты. У мурах кляштара для манахаў прызначаліся адмысловыя эрэмы — глухія кельлі з таўшчэзнымі сьценамі: нават ежу самотнік атрымліваў праз адтуліну з двума паваротамі, каб ні з кім не сустрэцца.
Велічны барокавы ансамбль з касьцёлам і дазволам на кірмашы зрабіўся асновай мястэчка: неўзабаве Бяроза мела два цагельныя заводы, пяць млыноў, вяла гандаль сольлю, хлебам і мёдам, віном і півам.
Ці прадчуваў Казімір Леў Сапега, глыбокі вернік, містык, які вучыўся ў чатырох еўрапейскіх універсітэтах і быў пахаваны ў паўднёвай сьцяне кляштара ў 1666-м, што будаваў для сябе магілу, а для беларусаў— Крыж?..
Ціхамірнае жыцьцё скончылася з расейскай акупацыяй.
У 1823-м царскія чыноўнікі спрабавалі засудзіць кляштар за тое, што быццам бы выдаткаваў паўстанцам Касьцюшкі мільён злотых. А ў 1831-м, выставіўшы трох манахаў як удзельнікаў чарговага паўстаньня, кляштар зачынілі, ягоныя землі сканфіскавалі, а лісты медзі з даху адправілі на будоўлю праваслаўнай царквы ў Горадні.
У кляштарных мурах разьмясьціўся расейскі полк. Бярозу Картузскую перайменавалі ў Бярозу Казённую.
Менавіта гэтыя расейскія казармы ля руінаў старога кляштара ў 1930-я ўлады ІІ Рэчы Паспалітай прыстасавалі пад турму для соцень беларускіх і ўкраінскіх камуністаў ды незалежнікаў.
Пасьля гучнага забойства дзеяча «санацыі», міністра ўнутраных справаў Польшчы Перацкага 15 чэрвеня 1934-га прэм’ер Леон Казлоўскі пры падтрымцы Юзафа Пілсудскага дамогся распараджэньня прэзідэнта Ігнацыя Масьціцкага — і ў краіне «залатой вольнасьці» запрацаваў першы канцэнтрацыйны лагер на ўзор сталінскіх ды нацысцкіх. Месца, дзе дазвалялася катаваць людзей без суда і сьледства.
Пабудка — а 4-й ранку. 6:30 — баланда. Увесь дзень стаіш тварам да сьцяны пад наглядам.
Ноч — кладзесься на падлогу, але кожныя паўгадзіны — пад’ём і праверка. Зьдзеклівая гімнастыка па сем гадзінаў запар, да мленьня.
Усе загады выконваць бегма. Размаўляць забаронена — карцар. Прыбіральня — раз на дзень, агульная для ўсіх, на некалькі секундаў, пасьпееш толькі зьняць ды надзець порткі. Правініўся — чысьціць выграбныя ямы голымі рукамі (мыць потым забаронена). Бессэнсоўная егіпецкая праца: капаць і засыпаць ямы, перасоўваць зь месца на месца цяжкія камяні кляштарнай муроўкі... Адмаўляесься?.. Ад пяці да пяцідзесяці ўдараў у твар.
І клічуць цябе цяпер — «быдла».
Галоўная мэта — прынізіць дашчэнту, давесьці да скрайняга зьнемажэньня і зламаць. Людзі паміралі, выходзілі зь Бярозы калекамі ды вар’ятамі. Расказваць пра ўмовы ўтрыманьня было забаронена пад страхам вяртаньня ў «кляштар».
Празь пекла Картуз-Бярозы прайшлі тысячы беларусаў, падазраваных у супрацы з КПЗБ і БХД, у тым ліку адзін зь лідараў хадэкаў, праваслаўны багаслоў і сенатар польскага Сейма Вячаслаў Багдановіч, рэдактар часопіса «Шлях моладзі» і аўтар кнігі «Беларусь учора і сёньня» Язэп Найдзюк, а таксама правадыры ўкраінскага нацыянальнага руху: атаман Украінскай Паўстанцкай Арміі Тарас Баравец і камандуючы УПА Раман Шухевіч.
Што ж зрабіла савецкая ўлада на месцы польскага канцлагера, у якім нішчылі камуністаў?.. Зноў казар-
мы, ды яшчэ са сьвінарнікам. У сутарэньнях, дзе былі пахаваныя Сапегі, гніла бульба. І — чаканная фраза краязнаўца: «Толькі ўлетку 1989-га з кляштара былі выведзеныя сьвіньні Мінабароны СССР».
Бяроза — гэта беларускі пароль з Нагорнай казані, Евангельля паводле Мацьвея, 5:44: «Любіце ворагаў вашых...»
Бо як інакш жыць побач з суседзямі, якія разбуралі твае храмы, вешалі найлепшых людзей твайго роду, катавалі тваіх сьвятароў і паэтаў, прымушаючы капаць ды засыпаць ірвы, крычаць ад удараў палкамі ды ботамі, поўзаць на каленях па бясконцай, усыпанай бітай цэглай і шклом крывавай дарожцы?..
Гэтак жа ненавідзець? Высочваць час, каб урэшце адпомсьціць? Выхоўваць дзяцей са смакам крыві на вуснах?..
Але як можна забыцца, калі твае бліжнія дзеля абароны сваёй свабоды і годнасьці топчуць ды забіваюць цябе?
Не, прабачэньне — гэта не забыцьцё. Прабачаеш — гэта калі бярэш увесь боль на сябе і аддаеш яго Богу. Калі надсілу, як цяжка б гэта ні было, расхінаеш уласнае сьцятае сэрца для аднаўленьня адносінаў, да вызваленьня ад пекла ўсярэдзіне. «Хіба я не зьнішчаю ворагаў, калі ператвараю іх у сяброў?..» — спытаўся калісьці адзін мудры ўладар.