Чароўныя нябесныя, смарагдавыя, рубінавыя, зіхотка-сонечныя матылькі цудоўным чынам віюцца вакол цябе і ўлетку, і ў залатой восені, і нават зімою — і ледзь чутна трапечуць у руках. Лісточкі па-беларуску, зь вершамі ды малюнкамі, і зваротнага адрасу ў
іх ніколі няма — тыя, хто піша, падпісваюцца толькі імёнамі.
Марыя. Хрысьціна. Кірыл. Паліна. Аленка. Віка. Воля.
Кожны лісточак — твор.
Вось на стале, засланым ручніком, — Маці Божая Вастрабрамская, партрэт Максіма Багдановіча і ягоныя кнігі, васількі і запаленая сьвечка. Фотаздымкі прапускаюцца праз каляровую друкарку, выразаюцца і аздабляюцца гелевымі асадкамі з блёсткамі.
Вось «Пагоня». Вось маленькія паштовачкі-складаначкі зь біблейскімі карцінкамі. Калядныя фоты. Музей Белага ў Старых Дарогах. Будзьмаўскія прыгажосьці. Вось цэлыя серыі па 10-20 самаробных паштовак. «На родных вуліцах». Царква, касьцёл. Парк... Сумны анёл на могілках... «Сны аб мінулым». «Дарагія сэрцу сябры». Кветкі: «Летняя ружа». «Валошка». «Ірысы», «Званочкі». «Чабор-2012».
Школьныя закладкі з выявамі беларускіх вандровак.
Малюнак на Грунвальд: вершнік зь мячом і подпіс «Перамога ад Госпада».
«Раство». Маленькі Ісус у ясьлях. Пастухі, мудрацы. Марыя і Іосіф.
«Вялікдзень» — Хрыстос уваскрасае і выходзіць з магілы пад белым з чырваньню сьцягам.
Месца, дзе жывуць маленькія беларусы і беларусачкі, — вёска ў гадзіне дарогі ад Купліна.
Першы раз, калі туды запрасілі, падумаў: ня можа быць. Праз глухія лясы, бары і дубровы машына вынырнула на нейкай згубленай абжытай высьпе. І калі сам убачыў грамаду дзетак з кветкамі, караваем на адмысловым бел-чырвона-белым ручніку з вышытымі сінімі віфлеемскімі зоркамі (адмыслова для БХД!) і харавое вітаньне — «Каго любіш?..» — адказ «Лю-
блю Беларусь» выдыхнулася як нешта само сабой зразумелае.
Калісьці сюды дайшла хваля беларускага Адраджэньня канца ХХ стагодзьдзя. Вырас і зацьвіў беларускі гурток, дзеткі ўзяліся чытаць Купалу і Караткевіча... і дэбіларусізацыя, што скавала краіну з 1995-га, напэўна, проста заблукала, захлынулася ў тутэйшых гушчарах ды гурток не вымаразіла.
Звычайныя школьнікі 5-10-х класаў, такога ж веку, як іх гарадскія аднагодкі, што захоплена раскрываюць раты на «Шоў беларушчыны» — але самі ведаюць і разумеюць непараўнальна болей за большасьць дарослых. Трымаюцца разам, ладзяць чытаньні ды вечарыны і на выходных езьдзяць у вандроўкі, якія лепей назваць паломніцтвамі. Мінск. Полацк. Навагрудак. Мір. Гродна. Ліда. Солы. Вязынка.
І — прымаюць гасьцей. Алеся Камоцкага з «Псальмамі» пад гітару, Алену Макоўскую з «Будзьмай», Антона Астаповіча з расповедамі пра страчаную спадчыну, Франака Вячорку з інтэрнэт-праектамі, Паўла Мажэйку, Эдуарда Акуліна, Віктара Шніпа, Віктара Шалкевіча...
Тут, у лагчыне ціхай рачулкі, — таполевая алея, пасаджаная гасьцямі. Тут, на могілках, ля пахаваньня слыннага шляхціца — постаць самотнага анёла, да якога дзеці ўскладаюць сьвежыя кветкі. Тут — старажытная царква, у якой штонядзелі маленькія беларусы моляцца і сьпяваюць.
Выхавала дзетак Настаўніца — моцная, негаваркая, але вельмі сьветлая спадарыня Натальля. Летам дзеці разам зь ёй зьбіраюць ягады, а грошы пералічваюць беларускім краязнаўчым выданьням.
Калі б у кожнай з тысячаў беларускіх школаў існаваў хаця б адзін такі гурток — ужо ў 2010-х Беларусь была б беларускай.
Але... «У нашай мясьціне жыцьцё спынілася і замерла, — пішуць дзеці. — Сумна і непамысна, як на закінутых могілках». Ва ўнікальнай дзіцячай супольнасьці ўражвае глыбіня адчаю, нейкі недзіцячы надрыў, яснае ўсьведамленьне страху і безнадзейнасьці.
«Як скрушна жыць у гэтым жорсткім сьвеце! Чаму дабро бывае пакараным? Чаму зазвычай крыўдзяць безабаронных? Вы кажаце, трэба пацярпець. Але калі мы ўсе будзем толькі цярпець, ці не пераможа тым часам зло канчаткова?»
Як яно, такое пяшчотнае, чыстае, можа быць настолькі беларускім, настолькі глыбокім, настолькі пакутлівым?
«Я папрашу ў Цябе, Вялікі Божа,
З маёй зямлі сагнаць адчай-смугу,
Прашу Цябе — бо хто ёй дапаможа?..
Я так хачу, але ня ўсё магу», — піша Воля.
Шчырая, ранімая вера і роспачная беларускасьць... Калі і ёсьць штосьці, здольнае перамагчы сёньняшнюю безнадзейнасьць, — дык гэта вось такая дзіцячая вера.
«У сваёй нянавісьці да ўсяго роднага, у ганебнай спакусе на салодкі танны газ і тлустую нафту беларусы губляюць Радзіму. Чаго ж тады ад Госпада просім? А бывае, і патрабуем... Не выконваючы Ягоныя запаветы: “Любіце адно аднаго”. Нас, беларусаў, няшмат ужо на Беларусі. Мы павінны адшукаць адно аднаго і злучыцца ў адзін неразрыўны ланцуг. Толькі так пераможам. І Божая падтрымка — будзе!» — піша Паліна.