— Ня ссы, у нас у раёне толькі трое чужыя, — кажуць тутэйшыя знаўцы дабра і зла. — Начальнік райаддзела, галоўны гэбіст і пракурор. Астатнія ўсе свае.
Усенародна зьмірымся, што красьці, хлусіць і кантрабасіць — норма? Тады ня трэба зьдзіўляцца, што годнасьць і сьвядомасьць запіхваюцца ў выпадковыя парожніны, свабода і мараль машынальна пералічваюцца на даляры, а дабро, у рэшце рэшт, паводле выгаднага курсу абменьваецца на зло.
А можа, мы, беларусы, так і спадзяёмся па жыцьці — цішком, з абыякавым тварам ды шклянымі вачыма праскочыць мяжу, якая аддзяляе Рэспубліку Беларусь ад Валадарства Нябеснага? Пачухаць грудзі, зрабіць пару званкоў, націснуць на газ — і прасьлізнуць у такі блізкі і такі недасяжны рай міма Госпада Бога?..
4 жніўня 2013 г.
LXXV. БАБУЛЯ МАРЫЯ. ГІСТОРЫЯ АДНАГО ЖЫЦЬЦЯ
І гаворыць Ёй анёл:
«Ня бойся, Марыя,
бо знайшла Ты
ласку ў Бога»
Лукі 1:30
Бабуля памерла.
Паклалі яе ў сьветлы пясок побач з мужам, маім дзедам-франтавіком, пад дубамі на высокім правым беразе Дняпра. Дняпро тут шырокі, ціхі, калі доўга глядзіш, здаецца, што крыж на могілках разам зь вёскай адплывае кудысьці на поўнач.
У нашай сям’і бабуля Марыя (або, як усе называлі, баба Маруся) была апошняй з галоднага ваеннага пакаленьня. Нарадзілася ў часы беларусізацыі, у 1926-м, пад Рагачовам.
Дзіцём ледзь ацалела ў галадаморы. У вайну зь вяскоўцамі з роднай Крушынаўкі сышла ў лес. У партызаны? Не, проста ў лес, было страшна і кругом забівалі. Пра партызанаў гаварыла цішком, гледзячы кудысьці міма: «Розныя былі, унучак... Хтосьці мо й ваяваў, а каторыя хадзілі ў людзей апошняе забіралі». Не было чаго есьці. Варылі і лебяду, і крапіву. Недаяданьне, голад, прага пад’есьці дасыта — мы ўжо і забыліся, як яно жарэ чалавека знутры.
Пасьля вайны ў цельніку, зьнятым з забітага немца, і двух гумавых ботах рознага колеру Марыя прыехала ў вучэльню ў Жыровічы. На ўсю стыпендыю купляла хлеба ды булачак, каб везьці галодным сваякам — не заставалася грошай нават на квіток дахаты, ехала на падножцы вагона.
Потым уладкавалася на пошту і мусіла перавозіць вялікую торбу зь лістамі лодкаю цераз Дняпро — масты стаялі ўзарваныя.
Гэта тады бабуля злавіла рукамі аграмаднага шчупака: увесну на залітым Дняпром лузе ў адной з пратокаў паўзло-перакочвалася паласатае бервяно. Бабуля кінула торбу на сухое, упала пластом на пачвару, абняла яе і загаласіла на увесь сьвет: «А людцы! А родненькія! Ратуйце!..»
Выцягвала, смажыла ды ела таго шчупака ўся вёска.
І аднойчы пасьля танцаў, з кавалерам, што няўклюдна пераступаў пратэзам, яны выцягнулі лодку на дняпроўскі пясок і зайшлі ў тую хату на крутым правым беразе, сярод ігрушаў, яблыняў ды вішняў, хату, у якой замест падлогі быў ток, хату, поўную пакінутых маёй памерлай ад тыфу прабабкай Тацьцянай дзетак.
— Пашкадавала я тады... ня столькі яго, колькі малечу сіроцкую, — казала потым бабуля Марыя і ціха, стрымана ўсьміхалася. Высокі, прыгожы дзед Павел ужо тады, 26-гадовы, быў без адной нагі, адцятай на фронце мінамётным выбухам па калена. І хай як заўгодна збыткуюць з каханьня-шкадобы — я за, і заўжды буду за, бо сам унук шкадобы.
Потым, калі ў дзеда спаралізавала палову цела са здаровай нагой і ён мусіў перасоўвацца ў калясцы, адзінай здаровай рукой упарта сек дровы, прыбіраў на двары, лушчыў «квасолю» ды кукурузу — бабуля любоўна пасьмейвалася і ціхенька ківала суседкам — бач, з адной рукой застаўся, а гаспадар. Кажу вам, гэта было каханьне, хай сабе за семдзесят, але сапраўднае, перад якім хочацца проста заплюшчыць вочы.
Бабуля Марыя дала мне жыцьцё двойчы. Першы раз — калі нарадзіла сына Кастуся, майго бацьку, што даглядаў і дзеда, і яе апошнія гады. Другі — калі ўратавала мяне, гадавалага, ад сьмерці.
«Дактары ад цябе ўжо адмовіліся, — расказвалі бацькі. — Сказалі: куды, такая дызентэрыя, не жылец...» Прывезьлі ў вёску — развітацца з бабуляю ды закапаць. «Ты быў маленечкі, сіненькі-сіненькі, і ня еў анічоганькі, толькі енчыў, — згадвала бабуля. — Адпаіла цябе конскім шчаўем ды малачком». І бабуля Марыя ледзь заўважна пасьмейваецца: перамагла-такі яе, злую сьмерць.
Калі агаломшаныя тата з матуляю прыехалі з аршанскага Пагоста, дзе тады жылі і працавалі, і радасна кінуліся мяне абдымаць, я з крыкам «Мама!» схаваўся на руках бабулі.