Ой, як спрачаліся бабы. Не раўнуючы - быццам іх у пятлю хто цягнуў. Але ўрэшце ўсё ж паддаліся. Перш адна да розуму прыйшла:
- Пастойце, бабкі! А можа, гэта і ўпраўды рахуба? Во Гануля... яна не пры месцы, вандруе з хаты ў хату... няхай забаўляе дзяцей.
Іншыя далучыліся. Толькі самыя ўпартыя на сваім стаялі.
- А хто ж гэта пусціць да сябе ў хату гэтае пекла? Каму гэта люба?
- Па чарзе можна. Тыдзень у адной хаце, другі - у другой.
Дагаварыліся. Гарадская, здаволеная, паехала. На развітанне моцна паціснула Гануліну руку.
- Во вам пачатак і ёсць. Адно паляпшэнне ўжо бачым. Працуйце тут.
А Гануля святкавала ў душы. Радасцю дзіўнай гарэла.
Надышло лета. Жаркае, потнае. На гародах, у полі мурашкамі людзі запоўзалі. У напружанай спякоце смага павісла. Душнай зморай на людзей перакінулася. Занылі працоўныя плечы. Цяжка... Ганулі таксама - хоць разарвіся. У цеснай хацёнцы - пузатымі клёцкамі поўзаюць. Гвалтуюць на весь шырокі дзіцячы рот. Сапраўднае пекла. Свежы чалавек звар'яцее, калі зойдзе ў хату.
Але Ганулі нішто. Рупная, рухавая, яна ва ўсе бакі. Аднаго пакарміць, другога ўняць, трэцяга закалыхаць. Усюды спраўляецца.
Сама аж цвіце. Быццам тое даўнейшае вярнулася. Нават памаладзела, папрыгажэла.
Часам матка якая - распараная, зняможаная - прыйдзе адпачнуць. Пасядзіць момант - з ласкавай усмешкай паўзіраецца на муравейнік.
Пажартуе:
- Во табе, Гануля... І замужам не была, а дзяцей - поўная хата, як тых парасят.
Тады Ганулі нешта ў сэрца кальне. Успомніцца старое: тыя сонечна-светлыя дзянькі, зорныя ночы. Возьме яна тады свайго Яначку, шчыльней прытуліць, галоўку сукрыстую гладзіць. Песціць сумна-ласкавым поглядам.
Але ненадоўга гэта. Усміхнецца апошняй, смутнай усмешкай і - зноў замітусілася па хаце.
У адну з душна-лянівых, санлівых нядзель Гануля баб вясковых сабрала. Бабскую сходку. Каля крайняе хаты, на мяккай зялёненькай траўцы, паселі ў гурток. Гануля - у сяродку.
І вось што сказала бабам Гануля:
- Ведаеце, бабачкі, што я надумалася. З дзяцьмі карагодзіцца - малая гэта для мяне праца. З гэтым і дзяўчына якая справіцца. А калі дзве, дык і казаць няма чаго. Пад маім наглядам яны абыдуцца з вашым насеннем. А я тым часам іншай бы працай займалася. Вам жа цяпер, цётачкі, вопраткі памыць няма часу. Вось бы я і мыла патроху. Усё вам дапамога, ад пільнай працы не адрываліся б...
Бабы згадзіліся. Толькі падзякавалі Ганулі. Да дзяцей дзвюх дзяўчынак прыставілі, а Гануля вопраткі сялянскія мыць пачала. А калі многа збіралася, цяжка было, - па чарзе пасабляць прыходзілі.
Усе паважаць сталі Ганулю. Нават мужчыны, што калісь кпілі з яе, грамацейкай жартуючы звалі, цяпер іначай да яе абарачваліся. Калі ўбачыць каторы, што кніжку часам Гануля чытае, дык, замест смеху, - павага, сур'ёзнасць на твары з'явіцца. Падыдзе ды аб сур'ёзных «палітычных» рэчах пагаворыць.
Увосень у сельскі Савет Ганулю выбралі. Во было гутарак! А бабы! Усе насы ўзнялі на добрую пядзю. Козырам захадзілі.
- Во, цяпер наша панства. Канечна, наша. Што яны, мужчыны, пхе!..
Мужчыны моўчкі ў вусы ўсміхаліся. А часам кідалі няўважна:
- Што ж. І бабы не ўсе бабы. Часам і разумныя бываюць... Хоць і рэдка, трэба сказаць...
А то яшчэ:
- Што ж. Ёй вальней, часу хопіць. Гаспадаркі не мае, не звязана нічым.
І Гануля пачала справамі заварочваць. Загад які - фурманкі альбо падатак які - зараз сходку ці па хатах пойдзе. Гаспадары моршчацца, плююць убок.
- А бадай цябе! Абабралі бабу на бяду сабе. Усюды яна круціць сваёй спадніцай... У, я цябе, кудлатая...
А потым разам з Гануляй смяюцца і загад выконваюць.
Ахвотна слухалі Ганулю, дарма што баба. Слухалі, бо зналі, што яна ўсё добра разрахуе - што каму, нікога не пакрыўдзіць.
А ўзімку, як вальней стала селяніну, як пайшлі зімовыя вечары - доўгія, нудна-цягучыя, - тады Гануля іншай працай занялася.
У Лявона, у досыць раскошнай хаце, чытальню адчынілі. Лявон ахвотна дазволіў. Вясёлы дзядзька! Любіць, калі ў хаце народ таўчэцца. У чытальні - газеты, кніжкі сякія-такія. Кожны вечар - народ. Гануля газеты чытае сялянам, тлумачыць усё чыста, што сама ведае, чула. І моладзь тут трэцца. Хлапчукі, дзяўчаты - яны, вядома, больш жартуюць, дурэюць, каханнем практыкуюцца. Але часам, як надакучыць гарэзваць, і яны лезуць за стол.
- Старшыніха, дай газетку!
- Старшыніха, дай кніжку цікавую...
А дзядзька Лявон важна зазначае скрозь піпку:
- Якая табе старшыніха... Камісар! Во як, дурань зялёны!..
А на «Ражство» што было, як Рыгораў Мікола прыехаў!
Мікола ў горадзе вучыцца. Як прыехаў, сабраў хлопцаў, дзяўчат ды і кажа: