uliczny tenor i przy akompaniamencie arfy zaśpiewał:
Au printemps, la feuille repousse
Et la flteur embellit les prés,
Mignonette, en foulant la mousse,
Suivons les papillons diaprés.
Vois les se poser sur les roses;
Comme eux aussi je veux poser
Ma lévre sur tes lévres closes,
Et te ravir un doux baiser!
I natychmiast kilku gości powtórzyło ostatnią strofę:
Vois les se poser sur les roses;
Comme eux aussi je veux poser
Ma lévre sur tes lévres closes,
Et te ravir un doux baiser!
335
„Głupcy! - mruknął Wokulski. - Nie mają co powtarzać, tylko takie
błazeństwa.”
Wstał zachmurzony i z bólem w sercu przesuwał się pomiędzy potokiem ludzi
tak ruchliwych, krzykliwych, rozmawiających i śpiewających jak dzieci
wypuszczone ze szkoły.
„Głupcy! głupcy!...” - powtarzał.
Nagle przyszło mu na myśclass="underline" czy to on raczej nie jest głupi?...
„Gdyby ci wszyscy ludzie - mówił sobie - byli podobni do mnie, Paryż
wyglądałby jak szpital smutnych wariatów. Każdy trułby się jakimś widziadłem,
ulice zamieniłyby się w kałuże, a domy w ruinę. Tymczasem oni biorą życie,
jakim jest, uganiają się za praktycznymi celami, są szczęśliwi i tworzą
arcydzieła.
A ja za czym goniłem? Naprzód - za perpetuum mobilei kierowaniem balonami,
potem za zdobyciem stanowiska, do którego nie dopuszczali mnie moi właśni
sprzymierzeńcy, nareszcie za kobietą, do której prawie nie wolno mi się zbliżyć.
A zawsze albo poświęcałem się, albo ulegałem ideom wytworzonym przez
klasy, które chciały mnie zrobić swoim sługą i niewolnikiem.”
I wyobrażał sobie, jak by to było, gdyby zamiast w Warszawie przyszedł na
świat w Paryżu. Przede wszystkim dzięki mnóstwu instytucyj mógłby więcej
nauczyć się w dzieciństwie. Później, nawet dostawszy się do kupca, doznałby
mniej przykrości, a więcej pomocy w studiach. Dalej, nie pracowałby nad
perpetuum mobileprzekonawszy się, że w tutejszych muzeach istnieje wiele
podobnych machin, które nigdy nie funkcjonowały. Gdyby zaś wziął się do
kierowania balonami, znalazłby gotowe modele, całe grupy podobnych jak on
marzycieli, a nawet pomoc w razie praktyczności pomysłów.
A gdyby nareszcie, posiadając majątek, zakochał się w arystokratycznej pannie,
nie napotkałby tylu przeszkód w zbliżeniu się do niej. Mógłby ją poznać i albo
wytrzeźwiałby, albo zdobyłby jej wzajemność. W żadnym zaś wypadku nie
traktowano by go jak Murzyna w Ameryce. Zresztą, czy w tym Paryżu można
zakochać się tak jak on do szaleństwa?
Tu zakochani nie rozpaczają, ale tańczą, śpiewają i w ogóle najweselej pędzą
życie. Gdy nie mogą zdobyć się na małżeństwo urzędowe, tworzą wolne stadło;
gdy nie mogą przy sobie chować dzieci, oddają je na mamki. Tu miłość nigdy
chyba nie doprowadziła do obłędu rozsądnego człowieka.
„Dwa ostatnie lata mojej egzystencji - mówił Wokulski - schodzą na uganianiu
się za kobietą, której może bym się nawet wyrzekł poznawszy ją dokładniej.
Cała moja energia, nauka, zdolności i taki ogromny majątek toną w jednym
afekcie dlatego tylko, że ja jestem kupcem, a ona jakąś tam arystokratką...
Czyliż ten ogół w mojej osobie nie krzywdzi samego siebie...”
Tu Wokulski dosięgnął najwyższego punktu samokrytyki: poznał
niedorzeczność swego położenia i postanowił wydobyć się.
„Co robić, co robić?... - myślał. - Jużci to, co robią inni.”
336
A cóż oni robią?... Przede wszystkim - nadzwyczajnie pracują, po szesnaście
godzin na dobę, bez względu na niedzielę i święta. Dzięki czemu spełnia się tu
prawo doboru, wedle którego tylko najsilniejsi mają prawo do życia. Chorowity
zginie tu przed upływem roku, nieudolny w ciągu kilku lat, a zostają tylko
najsilniejsi i najzdolniejsi. Ci zaś dzięki pracy całych pokoleń takich jak oni
bojowników znajdują tu zaspokojenie wszelkich potrzeb.
Olbrzymie ścieki chronią ich od chorób, szerokie ulice ułatwiają im dopływ
powietrza; Hale Centralne dostarczają żywności, tysiące fabryk - odzieży i
sprzętów. Gdy paryżanin chce zobaczyć naturę, jedzie za miasto albo do
„lasku”, gdy chce nacieszyć się sztuką, idzie do galerii Louvre'u, a gdy pragnie
zdobyć wiedzę, ma muzea i gabinety.
Praca nad szczęściem we wszystkich kierunkach - oto treść życia paryskiego. Tu
przeciw zmęczeniu zaprowadzono tysiące powozów, przeciw nudzie setki
teatrów i widowisk, przeciw nieświadomości setki muzeów, bibliotek i
odczytów. Tu troszczą się nie tylko o człowieka, ale nawet o konia dając mu
gładkie gościńce; tu dbają nawet o drzewa, przenoszą je w specjalnych wozach
na nowe miejsce pobytu, chronią żelaznymi koszami od szkodników, ułatwiają
dopływ wilgoci, pielęgnują w razie choroby.
Dzięki troskliwości o wszystko przedmioty znajdujące się w Paryżu przynoszą
wielorakie korzyści. Dom, sprzęt, naczynie jest nie tylko użyteczne, ale i piękne,
nie tylko dogadza muskułom, ale i zmysłom. I na odwrót - dzieła sztuki są nie
tylko piękne, ale i użyteczne. Przy łukach triumfalnych i wieżach kościołów
znajdują się schody ułatwiające wejście na szczyt i spoglądanie na miasto z
wysokości. Posągi i obrazy są dostępne nie tylko dla amatorów, ale dla artystów
i rzemieślników, którzy w galeriach mogą zdejmować kopie.
Francuz, gdy coś wytwarza, dba naprzód o to, ażeby dzieło jego odpowiadało
swemu celowi, a potem - ażeby było piękne. I jeszcze niekończąc na tym
troszczy się o jego trwałość i czystość. Prawdę tę stwierdzał Wokulski na
każdym kroku i na każdej rzeczy, począwszy od wózków wywożących śmiecie
do otoczonej barierą Wenus milońskiej. Odgadł również skutki podobnego
gospodarstwa, że nie marnuje się tu praca: każde pokolenie oddaje swoim
następcom najświetniejsze dzieła poprzedników dopełniając je własnym
dorobkiem.
Tym sposobem Paryż jest arką, w której mieszczą się zdobycze kilkunastu,
jeżeli nie kilkudziesięciu wieków cywilizacji... Wszystko tu jest, zacząwszy od
potwornych posągów asyryjskich i mumii egipskich, skończywszy na ostatnich
rezultatach mechaniki i elektrotechniki, od dzbanków, w których przed
czterdziestoma wiekami Egipcjanki nosiły wodę, do olbrzymich kół
hydraulicznych z Saint-Maur.
„Ci, którzy stworzyli te cuda - myślał Wokulski - albo je gromadzili w jedno
miejsce, ci nie byli jak ja szalonymi próżniakami...”
Tak sobie mówiąc czuł, że wstyd go ogarnia.
337
I znowu załatwiwszy w ciągu paru godzin interesa Suzina włóczył się po