Разгледзiм яшчэ адно сведчаньне Тацiшчава, якое Ермаловiч спрабуе звязаць з гiсторыяй Наваградка. У “Гiсторыi Расiйскай” пад 1130 г. напiсана: “Великий князь Мстислав ходил з войском на Литву и разоря многие жылисча со многим полоном возвратился у Новгарад и заложил у пирагосчи царква святые Богарадице. А оттуда прышел у Киев”[47]. На думку Ермаловiча, гутарка тут iдзе аб Наваградку, а царква, аб якой пiша Тацiшчаў, гэта, па ўсёй верагоднасьцi, храм, рэшткi якога былi адкрыты i даследваны М.К. Каргерам[48]. Словы Тацiшчава, датычныя апiсаных падзей таксама да Наваградка дачыненьня не маюць. У тэкст гiсторыка трапiла памылка. Царква Багародзiцы Пiрагошчай была пабудавана не ў Ноўгарадзе, а ў Кiеве. “В се же лето (пад 1132 г. Ф.Г.) заложена бы црква камяна святая Богородица, рекомая Пирагоща”[49]. Раскопкi гэтага храма рабiлi ў Кiеве ў 1976-1979 гг.[50]
Як можна пераканацца, крынiцы не падцвярждаюць iмкненьне М.I. Ермаловiча знайсьцi ўспамiнаньне аб Наваградку ў летапiсах, калi гутарка iдзе аб падзеях ХI i ХII ст. Мы падрабязна разабралi артыкул беларускага гiсторыка таму, што гэта адна з нешматлiкiх работ, прысвечаных гiсторыi цiкавага нам гораду. Да таго ж, у пачатку 70-х гадоў, калi быў надрукаваны дадзены артыкул, назбiраўся немалы археалагiчны матэрыял па Наваградку i яго рэгiёну, якi Ермаловiч не выкарыстаў.
Даўняя тэма аб месцазнаходжаньнi першай лiтоўскай сталiцы не знiкла i ў савецкай лiтаратуры, але стала прадметам зацiкаўленьня лiтоўскiх гiсторыкаў i археолагаў, якiя лакалiзуюць гэту сталiцу на тэрыторыi Лiтвы[51]. Пiсьмовыя сведчаньнi аб Наваградку не абышла сваёй увагай польская гiстарычная навука. У 1759 г. у Львове выйшла кнiга I. Пазоўскага, у якой па лацiнску былi выкладзены звесткi аб гэтам горадзе, узятыя з хронiкi Стрыйкоўскага i таксама гiсторыка ХVII В. А. Каяловiча, якi таксама абапiраўся на дадзеныя польскага хранiста[52].
Гiсторык i публiцыст Т. Нарбут, якi выдаваў у 30-я гады ХIХ ст. шматтамовую гiсторыю Лiтвы, для гiсторыi Наваградка карыстаўся звесткамi Галiцка-Валынскага летапiсу, мяркуючы, што менавiта ў Наваградку была рэзiдэнцыя Мiндоўга[53].
Сярод работ польскiх гiсторыкаў, у якiх трактуюцца пiсьмовыя звесткi аб Наваградку, заслугоўвае ўвагi даследваньне I. Ляткоўскага. Высока ацэньваючы Галiцка-Валынскi летапiс, ён лiчыў летапiс Быхаўца, якiм карысталiся многiя даследчыкi “блытаным i памылковым”. Ляткоўскi iмкнуўся адлучыць праўдзiвых лiтоўскiх князёў ад мiфiчных, да якiх ён, у прыватнасьцi, залiчаў князя Рынгольда, якога лiчаць бацькам Мiндоўга. На думку аўтара, Наваградак быў адзiн з важнейшых гарадоў Мiндоўга, але нельга сабе ўявiць каб тут у 1252 г. праходзiла вянчаньне князя, таму што пад гэтым годам адзначаецца паход князя Данiiла на гарады Панямоньня. Вiдавочна дадзенае дзейства праходзiла ў Лiтве, у Варуце, якая была резiдэнцiяй Мiндоўга[54].
Работа Ляткоўскага, які рэзонна адмовiў Наваградак як сталiцу Лiтвы пры Мiндоўгу, зрабiла ўплыў на наступныя працы польскiх гiсторыкаў, хаця часам, як гэта мела месца ў працы А. Прахаскi, i ў больш познi час, Наваградак аб’яўляўся месцам каранацыi Мiндоўга[55]. Пошукi сталiцы Лiтвы працягвалiся. У. Кентржынскi прапанаваў лiчыць за яе ўмацаваньнi Уруты ў басейне ракi Дубiсы (прыток Нёмана)[56]. Называлi Кернаў i iншыя пункты.
У 1931 г. у Наваградку была надрукавана невялiкая кнiжка аб горадзе i яго навакольлi. У ёй прыводзiлiся дадзеныя рускiх летапiсаў аб легендарных правiцелях гораду. Наiбольш каштоўныя ў гэтай кнiзе былi звесткi аўтара, iнжэнера па спецыяльнасьцi, аб ахоўных работах, што праводзiлiся на Замкавай гары Наваградка да 30-х гадоў нашага стагоддзя[57].
Вядомы польскi гiсторык Г. Лаўмяньскi яшчэ ў 30-я гады выдаў капiтальнае даследваньне па гiсторыi Лiтвы. Пэўнае месца ў iм адзьведзена старажытнаму Наваградку. Вучоны абвяргае высновы тых даследчыкаў, якiя ў Новагорадзе 40-х гадоў ХI ст., адзначанага ў летапiсах, бачылi Наваградак. Аўтар далучаецца да думкi Ляткоўскага аб немагчымасьцi каранацыi Мiндоўга ў Наваградку i прапануе шукаць сталiцу Мiндоўга на ўласна лiтоўскай зямлi, тым больш, што ў 30-я гады ХIII ст. Наваградкам кiраваў рускi князь Iзяслаў. Што датычыць гарадоў Чорнай Русi, то Лаўмяньскi лiчыў iх старажавымi пунктамi, якія належалi князям Палесся, а тэрыторыю Панямоньня беднай i слаба каланiзаванай зямлёй, якая не магла даць Мiндоўгу значных сродкаў[58].
Польскi гiсторык-эмiгрант Г. Пашкевiч лiчыў Наваградак цэнтрам, з якога Лiтва магла рабiць набегi на Паўдзённа-Заходнюю Русь[59].
Такая, далёка не поўна прадстаўленая атрыбуцыя пiсьмовых крынiц аб Наваградку, што фiгуе ў гiстарычнай лiтаратуры на працяг амаль стагоддзя. З-за абмежаванасьцi пiсьмовых дадзеных, думкi гiсторыкаў засяродзiлiся, галоўным чынам, на праблемах адпаведнасьцi Наваградка i гораду 40-х гадоў ХI ст., што ўспамянуты ў летапiсах — цi з’яўляецца ён першай лiтоўскай сталiцай. У рэшце рэшт на абодва пытаньнi быў дадзены адмоўны адказ.
Сапраўднае значэньне Наваградка стала ясным у вынiку шматгадовых археалагiчных работ, якiя праводзiлiся на яго тэрыторыi i ў наваколi гораду.
Спасылкі:
[1] ПСРЛ. М., 1962. Т.11, C. 776.
[2] Черепин Л.В. Летописец Даниила Галицкого // Исторические записки. - 1941. - Вып. 12. - C. 232-252; Пашуто В.Т. Очерки по истории Галицко-Волынской Руси. М., 1950. C. 113-121; Пашуто В.Т. Образование Литовского государства. М., 1959. C. 18-43; Еремин И.П. Волынская летопись 1289-1290 гг. // Труды отдела древнерусской литературы. - 1957. - Т. ХІІІ. - C. 102-117.C
[3] ПСРЛ. Т. 11. Стб. 816.
[4] Тамсама, стб. 818-819.
[5] Тамсама, стб. 828-829.
[6] Тамсама, стб. 830-831.
[7] Тамсама, стб. 838.
[8] Тамсама, стб. 831.
[9] Тамсама, стб. 838.
[10] Тамсама, стб 858-859.
[11] Тамсама, стб. 861.
[12] Тамсама, стб. 864-865.
[13] Тамсама, стб. 871-874.
[14] Тамсама, стб. 876-877.
[15] Тамсама, стб. 920.
[16] НПЛ. М-Л., 1950. С. 476.
[17] Scrіptores Rerum Prussіcarum. T.1, Leіpzіg, C. 180-181.
[18] Пашуто В.Т., Шталь И.В. Послания Гедемина. Вильнюс, 1966. С. 30.
[19] ПСРЛ, Т. ХVІІ, СПб. 1907, стб. 231.
[20] Stryjkowskі M. Kronіka Polska, Lіtewska, Źmódska и wszystkіej Rusі. T.1. Warzavawa, 1846. S. 235.
[21] ПСРЛ. Т.11, СПб. Стб. 342.
[22] Софийская летапись. Л., 1925. Вып. 1. С. 129; Новгородская ІV летопись. Петроград, 1915. Вып. 1. С. 116.
[23] Татищев В.Н. История Российская. М-Л., 1963. Т. 11. С. 79, 243.
[24] Татищев В.Н. Op. cit. М-Л., 1964. Т.11. С. 268.
[25] Карамзин Н.М. История государства Российского. СПб, 1842. Т. ІV. С. 39, 51,52, 76.
[26] Барсов Н.П. Очерки русской исторической географии. Варшава, 1885. С. 40; Антонович В.Б. Монографии по истории Западной и Юго-Западной Руси. Киев, 1885. Т. 1. С. 11.
[27] Антонович В.Б. Op. cit. С. 14-15,31.
[28] Батюшков П.Н. Белоруссия и Литва. СПб, 1890. С. 57-60; Брянцев П.Д. Очерк истории древней Литвы и Западной России. Вильно, 1891. С. 16.
[29] Любавский М.К. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого литовского статута. М., 1893. С. 3. Аб назве “Чорная Русь” гл.. ДН, C. 3-4.
[30] Пичета В.И. Литовско-русское государство // Русская история в очерках и статьях. - М. - 1910. - Т. 2. - С. 341.
[31] Вольтер Э.А. Где искать Летовию ХІІІ в.? // ИОРЯС. - 1910. - Вып. 3. - C. 95-103.
[32] ПСРЛ. Т. 11, стб. 731; Тихомиров М.Н. Древнерусские города. М., 1956. С. 42.
[33] Пашуто В.Т. Образование ..., С. 11, 34-40, 42, 251-260, 367-380.
[34] Ермолович Н.И. Из истории Новогрудка (С середины ХІ в. до конца ХІІІ в.) // БС. - С. 343-344.
[35] Ермаловіч М.И. Дзе была летапісная Літва? ТДКПБ. С.235.
[36] ПСРЛ. Т.11. Стб. 861.