[37] Ермаловіч М.І. Op. cit. С. 233-234.
[38] Там же, С. 234-235.
[39] Штыхов Г.В. Города Полоцкой земли. Минск, 1978. С. 83; Заяц Ю.А. Курганны могильник Изяславля. ДГС, C. 36-40.
[40] Седов В.В. Восточные славяне в VІ-ХІІІ вв. М., С. 113-119.
[41] Таутавичюс А.З. Восточная Литва в первом тысячелетии н.э. Автореферат канд. Дисс. Вильнюс, 1954. С. 17; Волкайте-Куликаускене Р.К. Литва накануне образования Литовского государства // Материальная культура литовцев в ІХ-ХІІІ вв. Вильнюс, 1978. С. 125.
[42] ПСРЛ. М., 1962. Т. 1. Стб. 4.
[43] Гл. : гл. 2.
[44] Ермолович Н.И. Из истории ... С. 343.
[45] Татищев В.Н. Op. cit. Т. 11. С. 133.
[46] Ермолович Н.И. Op. cit. С. 344.
[47] Татищев В.Н. Op. cit. С. 149.
[48] Ермолович Н.И. Op. cit. С. 344.
[49] ПСРЛ. Т. 11. С. 294.
[50] Рапапорт П.А. Русская архитектура Х-ХІІІ вв. // САИ. - М., - 1982. - С. 19.
[51] Батура Р.К. К вопросу о столице Литвы ХІІІ в. // Труды АН Лит. ССР. - 1966. - Сер. А - С. 141-165; Лухтан А.Б., Ушинскас В.А. К вопросу о столице Литвы до 1323 года // ТДСД. С. 132.
[52] Pazowskі J. Novogradecum... eх monumentіs descrіptum. Leopolіs, 1759.
[53] Narbut T. Dzіeje starozytne narodu Lіtewskіego. Wіlno, 1838. T. 4. C. 100, 128, 162-163, 180-184.
[54] Latkowskі J. Mendog// Rozprawy Akademіі umejętnoscі. Kraków, 1892. Serіa 11. S. 307-406.
[55] Prochaska A. Dwіe koronacye. - Przegląd Hіstoryczny, 1, Warszawa, 1905. S. 274.
[56] Ketrzynskі W. Najdawnіejsza stolіca lіtewska // Kwartanіk hіstoryczny. Lwów, 1907. ХХI. S. 604-611.
[57] Źmіgrodzkі J. Nowogródek і okolіce. Nowogródek, 1931.
[58] Lowmіańskі H. Studіa nad poszątkamі spoleczeństwa і panstwa Lіtewskіego. Wіlna, 1932. Kn. 2. S. 109, 272, 277, 346, 352.
[59] Pazskіewіcz H. The orіgіn of Russіa. London, 1954. p. 205.
Глава 2.
Аб паходжаньнi Наваградка i яго раньняй гiсторыi (да канца ХI ст.)
Пытаньне станаўленьня старажытнарускiх гарадоў з’яўляецца прадметам ажыўленых дыскусiй гiсторыкаў i археолагаў i стала особным раздзелам савецкай урбанiстыкi[1]. Ацэньваючы дасягненьнi савецкай навукi ў вывучэньнi паходжаньня старажытнарускiх гарадоў, А. В. Куза лiчыў, што чарговымi задачамi даследчыкаў з’яўляецца вывучэньне працэсу станаўленьня гарадоў у розныя перыяды i на розных тэрыторыях, выяўленьне агульных заканамернасьцяў i лакальных асаблiвасьцяў[2].
Аўтар дадзенай работы не аднойчы звяртаецца да праблемы ўзнiкненьня Наваградка[3]. Аднак, яна такая цяжкая i шматпланавая, што прыходзiцца iзноў звяртацца да яе, абапiраючыся на новыя матэрыялы, а часам па новаму iнтэрпрэтуючы раней вядомыя крынiцы.
Цяжкiя пытаньнi ўзнiкненьня кожнага старажытнарускага гораду. У вывучэньнi гiсторыi паўстаньня нашага гораду iснуюць дадатковыя цяжкасьцi. Летапiсны Новгородок уваходзiць у групу тых старажытнарускiх гарадоу (М.Н. Цiхамiраў налiчвае 47 такiх цэнтраў),[4] першы ўспамiн аб якiх у пiсьмовных крынiцах належыць да ХIII ст., г.зн. да таго часу, калi пераважная частка гарадоў Старажытнай Русi была ўжо засведчана помнiкамi пiсьменства. Па ўскосных дадзеных, як гаварылася ў пачатку нашай работы, аб iснаваньнi Наваградка можна мяркаваць па ўспамiнаньню пад 1235 г. князя Iзяслава Новгородского. Непасрэдны ж успамін аб горадзе вядомы пад 1252 г. у сувязi з паходам Данiiла галiцкага ў Панямоньне.
Па так познiм першым успамiне аб Наваградку i iншых чорна-рускiх гарадах, для зацiкавіўшага нас пытаньня, можна зрабiць выснову, што да сярэдзiны ХIII ст. гэта былi значныя i важныя паселiшчы, якiя вабiлi да себе валынскiх князёў. Асаблiва гэта датычыць Наваградка, якi Данiiл спрабаваў падпарадкаваць i год i тры гады пасля свайго першага паходу на Чорную Русь. Археалагiчныя матэрыялы паказалi, што гэта было сапраўды так. Паселiшчы на яго тэрыторыi з’яўляюцца ў канцы Х ст., i да часу першага ўспамiну Наваградка у летапiсе, гэта быў старажытнарускi горад з яркай i самабытнай культурай.
Кожны даследчык, якi вывучае станаўленьне таго цi iншага гораду прагне паказать, што ўяўляла з сябе тэрыторыя, на якой ён паўстаў. Нажаль, Наваградская зямля, у гэтым плане, дае вельмi мала. Археалагiчныя матэрыялы першага тысячагоддзя н.э. i асаблiва яго трэцяй чвэрцi i IХ-Х стст., папярэднiя ўзнiкненьню Наваградка, вядомыя толькi па дадзеных разведачных работ. У гэтым плане Наваградская зямля, як i iншыя землi Беларускага Панямоньня, значна саступае другiм старажытнарускiм тэрыторыям.
Некаторае ўяўленьне аб старажытнасьцях гэтай зямлi, датаваных 1-м тысячагоддзем н.э., даюць матэрыялы селiшча Чарэшля, што размешчана каля злiцьця ракi Беланожкi з Нёманам. На паўночнай ускраiне вёскi, ва ўрочышчы “Замэчэк” знаходзiцца пасяленьне. Раскоп плошчай 16 кв. м., закладзены нашай экспедыцыяй, меў культурны слой са штрыхованай керамiкай ад рабрыстых пасудзiн, абломкi шэрахаватай керамiкi, паралелi якой вядомыя на паселiшчах Лiтвы, фрагменты ляпных прафiляваных гаршкоў i патэльняў, падобных да славянскай керамiкі VIII-IХ стст. i старажытнарускiя кружальныя гаршкi з рыфленьнем, часам ў спалучэньнi з хваляй. Узноўлены гаршчок з гэтага паселiшча, мае падабенства да керамiкi Х ст. з Наваградка[5]. На паселiшчы Чарэшля таксама працаваў археолаг Л.Д. Побаль, якi адзначае там керамiку, характэрную для позняга этапа Зарубiнецкай культуры i для Банцэраўскай культуры[6].
Керамiка з Чарэшлi ў розных спалучэньнях вядомая ў розных пунктах Наваградскай акругi. Так штрыхаваная керамiка, фрагменты познезарубiнецкiх пасудзiн i посуду Банцэраўскай культуры знайдзены каля в. Талкуны. Ляпная керамiка VII-IХ стст. каля вв. Агароднiкi, Гарадкi, Скрундзi i iнш. Такая ж керамiка ў спалучэньнi з раньнекружальным посудам у паселiшчах ля вв. Радагошча, Селiшча, Марулiна i iнш.[7]
Спынiмся больш падрабязна на двух помнiках, што знаходзяцца паблiзу Наваградка. Адзiн з iх, гэта гарадзiшчы каля в. Байкi, 6 км. на паўночны захад ад гораду. У 1 км. ад вёскi на высокім узгорку, які не меў абарончыхых збудаваньняў, адкрыты культурны слой таўшчынёй 30 см. У ім знайдзены адзiнкавыя абломкi штрыхованай керамiкi. Вялiкая частка знаходак належала да керамiкі Банцэраўскай культуры. Тут былi абломкi цюльпанападобных пасудзiн i фрагмент пасудзіны з заглажаным рабром.
Другi помнiк звязаны з даследваньнямi мiнулага стагоддзя. Звесткi аб iм урыўкавыя, але прадстаўляюць вялiкую цiкавасьць. У 1892 г. М.А. Цыбiшаў адзначыў каля Карэлiцкага тракту, на ўсходняй ускраіне Наваградка, прадаўгаватыя i круглыя курганы, з якiх ён раскапаў два прадаўгаватых. На грунце адкрытыя кастрышчы, кальцынiраваныя косьцi i абломкi посуду. У адным з курганоў, у насыпе стаялi дзевяць ляпных пасудзiн, у адной з iх ляжалi чалавечыя косьцi, у другой — косьцi каня. У курганах знайдзены таксама: нож з тоўстым абушком, ножнiцы, тачыльны камень, красала, спражка, бронзавая спiралька i бубеньчык[8]. Важнасьць гэтых матэрыялаў заключаецца ў тым, што паблiзу гораду, акрамя круглых курганоў, былi падоўжаныя, несумненна больш раньнiя за першыя. Набор рэчаў з жалеза i бронзы падобны да iнвентара першапачатковага паселiшча ў Наваградку i толькi вялiкая колькасьць ляпнога посуду адрознiвае курганны комплекс ад той керамiкi, якоя характэрная для раньняга Наваградка.
Робячы спробу вызначыць склад насельнiцтва на тых тэрыторыях, якiя пазней назавуць Наваградчына, трэба даць этнiчную атрыбуцыю наяўным археалагiчным матэрыялам 1 тысячагоддзя н.э. Вышэй адзначана знайдзеная на дадзенай тэрыторыi славянская ляпная керамiка. Што ж тычыць керамiкi Банцэраўскай культуры V-VII, а часам i VIII стст., то шмат хто з даследчыкаў (П.М. Трэцякоў, А.Г. Мiтрафанаў, В.В. Седов), звязвае яе з балцкiм насельнiцтвам. Разам з тым В.В. Сядоў лiчыць, што на землi, занятыя носьбiтамi Банцэраўскай культуры i роднаснай ёй Тушэмлiнска-Калочынскай, пачынаючы з VI ст. пранiкаюць групы славянскага насельнiцтва[9]. Iншага погляду трымаецца Л.Д. Побаль, якi лiчыць, што помнiкi Банцэраўскай культуры блiзкiя славянскiм[10].
Мяркуючы па археалагiчных дадзеных, землi Наваградчыны ў другой палове i апошнiх стагоддзях 1 тысячагоддзя н.э. не пуставалi. Малая колькасьць помнiкаў, канечне, не адлюстроўвае сапраўднай карцiны засяленьня гэтай тэрыторыi ў разгледжаны час i яшчэ раз сведчыць аб малой вывучанасьцi гэтай часткi Панямоньня. У правільнасьцi гэтай высновы можна пераканацца, звярнуўшыся да археалагiчнай карты суседняй Слонімшчыны, дзе ў выніку актыўных i сiстэматычных работ археолага В.Р. Супруна, выяўлена шмат помнiкаў VI-IХ стст. у басейне верхняга i сярэдняга цячэньня ракi Шчары, сярод якiх было багата старажытнарускiх паселiшчаў канца 1 i пачатку II тысячагоддзяў.[11]