Аддаленыя ад краю часткi пляцоўкi былi меньш засвоеныя. Тут былi адкрыты заглыбленая пабудова, названая “паўзямлянкай”, рэшткi каменнай печкi з крыцай i асобныя ямы ў мацерыку з керамiкай Х ст.
У першай палове XI ст. жылыя пабудовы з’яўляюцца ў паўднёвай частцы пляцоўкi i ў яе центры. Ад другой половы XI ст. яны ўсё больш звязваюцца з рамеснiцкай дзейнасьцю. Так, пабудову 22, у якой было знайдзена больш за 100 жалезных крыц i, якая стаяла ў паўночнай частцы пляцоўкi, можна лiчыць кузняй. Ярка вылучаецца залатарства ў пабудове 22. Бронзалiцейнымi работамi займалiся ў вялiкiм доме — пабудове 13[35].
Замкавая гара, што пуставала ў той час, калi першыя пасяленцы з’явiлiся на Малым Замку, засяляецца ў пачатку XI ст. Жыцьцё ў гэты час фiксуецца выключна па краi пляцоўкi. З узвядзеннем вала на Замкавай гары, забудова яе пляцоўкi застаецца нязменнай. Сляды жыцьця другой паловы XI ст. тут вельмі iнтэнсiўныя. Сярод будаўнiчых астаткаў гэтага часу знайдзены малавыразнае вогнiска i асобныя ямы. Верагодна, у гэты час, пляцоўка, агароджаная валам, служыла як крэпасьць i сховiшча для жыхароў пасаду, што размяшчаўся на Малым Замку.
У планiроўцы i забудовае абедзьвух частак Наваградка з канца Х да канца XI ст. цяжка ўбачыць якую-небудзь сiстэму. Замкавая гара, нават стаўшы дзяцiнцам, была амаль незабудавана, а на Малым Замку пераважала свободная забудова. У жылых пабудовах паўсюдна сустракаецца рамеснiцкая дзейнасьць, але нi пры адной з iх не было звычайных для старажытнарускiх паселiшчаў гаспадарчых памяшканняў.
З пачатку XII ст. наваградскi пасад абнесены валам. Другая лiнiя абарончых збудаванняў ператварае пасад Наваградка ў ягоны вакольны горад. Пераважаючай формай домабудаўнiцтва на раскапанай намi тэрыторыi, сталі вялiкiя i багатыя дамы. Планiроўка тэрыторыi вакольнага гораду дастаткова своеасаблiвая. Нашчыльна да валу, на месцы старых дамоў будуюцца новыя. Пабудова 12 змяняе пабудову 13, а пабудовы 18 i 19 узводзяцца на месцы раней iснаваўшай пабудовы 21.
Другая лiнiя дамоў займала цэнтральную частку пляцоўкi, прыкладна ў 10 м. ад прывальных пабудоў. Там паўсталi заглыбленая пабудова 6 i наземная пабудова 3. Наўрад цi можна лiчыць прастору памiж двума лiнiямi дамоў вулiцай. Для гэтага яна была занадта шырокая. Да таго ж не было нiякiх слядоў замашчэння прасторы памiж лiнiямi дамоў, хаця праход памiж iмi захаваўся i ў далейшыя часы.
Паўднёвая частка пляцоўкi ў першай палове XII ст. была занята хрысьцiянскiмі могiлкамі, што можа сведчыць аб з’яўленнi на тэрыторыi вакольнага гораду царквы.
Максiмальны росквіт вакольнага гораду прыпадае на другую палову XII ст. На месцы дамоў першай паловы, што стаялi пры вале, узводзяцца дамы 7, 10, 16. Новыя жылыя пабудовы будуюцца i на раней незабудаваным прывальным участку. У цэнтры пляцоўкi над заглыбленым домам узводзiцца жылiшча 5, а на пустуючых дзялках дамы 1, 2 i 28. Багатыя дамы займаюць тэрыторыю могiлак (32, 35). Там жа ўзнiкаюць два звычайныя жылiшчы (26, 27), якія адрознiваюцца сваёй арыентацыяй. Ямы ад слупоў у паўднёвай частцы пляцоўкi з керамiкай XII ст. i абломкi амфар могуць сведчыць на карысьць таго, што ў гэты час там рабiлі пабудовы аблегчанай канструкцыi.
У пачатку XIII ст. на тэрыторыi вакольнага гораду адзначаецца рэзкi заняпад будаўнiцтва. Паўднёвую частку пляцоўкi iзноў займаюць могiлкi, на гэты раз, амаль выключна занятыя дзіцячымi пахаваннямi. Жылых пабудоў гэтага часу налiчваецца толькi тры. Гэта дом 9, які змянiў пабудову 10 ля вала, жылiшча 4, якое прыйшло на змену дому 5 i пабудова 17, якая збудавана на раней пустым месцы[36]. У такім выглядзе вакольны горад існуе да 70-х гадоў XIII ст., калi ён быў заваяваны Львом Данiлавiчам.
Археалагiчныя матэрыялы дазваляюць прыйcцi да высновы, што забудова Малага Замка калi ён быў першапачатковым паселiшчам, а потым пасадам i вакольным горадам Наваградка, была выключна свобадная i рэгламентацый не мела. Невялiкая колькасьць гаспадарчых памяшканняў ранняга паселiшча, пазней знiкае. Выключэннем была пабудова 11, якая ўваходзiла ў сьцяну раскопа i, верагодна, прадстаўляла з сябе падсобнае памяшканне багатага дома 10.
Такiм чынам, да таго часу, калi наваградскi пасад ператварыўся ў вакольны гарад, на яго тэрыторыi не было пабудоў, якія можна было б лiчыць свiрнамi, клунямi, хлявамi i iншымi пабудовамi, звычайнымi каля жылых памяшканняў. Застаецца мяркаваць, што ўсе гэтыя, неабходныя для жыцьця пабудовы, знаходзiлiся на спецыяльна вылучанай тэрыторыi, якая не трапiла ў наш раскоп. Археалагiчныя работы на Замкавай гары паказалi, што ў Наваградку мела месца выдзяленне асобнай гаспадарчай зоны.
Раскапаная намi тэрыторыя вакольнага гораду XII-XIII стст. была амаль цалкам занятая вялiкiмi i багатымi дамамi залатароў. У вынiку даследваняў старажытнарускiх гарадоў знайдзена шмат багатых жылiшчаў, але такой канцэнтрацыi iх, якая аказалася ў Наваградку, пакуль не сустракалася. У Кiеве, на тэрыторыi гораду Яраслава аткрыты дамы з багатым iнвентаром. Па мяркаванню даследчыкаў, яны размяшчалiся ўздоўж адной вулiцы i належалi багацейшым кiянам XI-XIII стст.[37] У Наваградку ж, багатыя дамы займалi ўсю ўсходнюю частку вакольнага гораду, складаючыся ў асобны квартал. Да таго ж яны пераўзыходзiлi кiеўскiя як па характару домабудаўнiцтва, так i па iнвентару.
Звернем увагу на характар забудовы Замкавай гары. Малазасвоеная з пачатку iснаваня на ёй паселiшча i перыяду ўзвядзення на ёй вала, яна пачынае iнтэнсiўна забудоўвацца з пачатку XII ст. Забудова Замкавай гары — наваградскага дзяцiнца — таксама незвычайная, як i забудова вакольнага гораду Наваградка, хаця своеасаблiвасьць забудовы iншая.
У паўночным раскопе намi былi адкрыты пабудовы толькi гаспадарчага прызначэння. Гэта свiрны i клуні, якія будавалi напрацягу пяцi будаўнiчых перыядаў. Ад наiбольш ранняга з iх захавалiся рэшткi сатлеўшых пабудоў. Астатнiя дайшлi да нас згарэўшыя, часьцей за ўсё запоўненыя згарэлым зернем.
Пасля пераносу старажытнага валу на край пляцоўкi, зона, занятая клунямi i свiрнамi пашыраецца, прымыкаючы да зноў пабудаванага валу. Для кожнага будаўнiчага перыяду выяўлена дзве-тры пабудовы, аднак мяркуючы па скапленню згарэлага зерня на плошчы 260 кв. м. iх, верагодна, было больш. Сатлелыя пабудовы, мяркуючы па знайдзеных у iх рэшткам бочак, абломкам амфар, косткам жывёлы i птушкi, таксама выкарыстоўвалiся ў якасьцi гаспадарчых памяшканняў.
У паўночным раскопе з адкрытых 15 пабудоў XII-XIII стст. не было нi адной жылой i гэта дае падставы лiчыць, што ў гэты час на дзяцiнцы вылучаецца асобная зона, у якой былi сканцэнтраваны толькi пабудовы гаспадарчага прызначэння, што стаялi спачатку пад прыкрыццём старажытнага вала, а потым пад абаронай зноў пабудаванага вала.
У гарадах лясной зоны, да якой належыць наш помнiк, падобная канцэнтрацыя гаспадарчых памяшканняў невядомая. Звычайна, яны стаялi паблiзу жылых. Прыкладна, такая ж забудова характэрная i для паўднёвых старажытнарускiх гарадоў-крэпасьцяў (Райкi, Каладзяжын, Воiн, Iзяслаўль i iнш.), дзе гаспадарчыя памяшканні перамяжалiся з жылымi[38].
З паўднёвага захаду да гаспадарчых пабудоў прытыкалi насьцiлы, да атрыбуцыi якiх мы звернемся нiжэй. Бронзавыя матрыцы i iншыя iнструменты залатароў, а таксама нарыхтоўкi з каляровых металаў i срэбра, паказываюць на тое, што на полудзень ад гаспадарчай зоны працавалi рамеснiкi-залатары, хаця самi майстэрнi адкрыть не ўдалася.
У паўднёвай частцы пляцоўкi да XII-XIII стст. належаць рэшткi наземных жылiшчаў, часам спалучаныя з гаспадарчымi памяшканнямi. Гэта былi наземныя рубленыя дамы з глiнабiтнымi печкамi, iх гісторыя раскладаецца на чатыры будаўнiчыя перыяды. Сярод вырабаў гэтага часу — характэрная керамiка, жалезныя i драўляныя вырабы, абломкi шкляных бранзалетаў i iнш.[39]
Мяркуючы па iнвентары, пабудовы паўднёвага раскопу сiнхронныя сьвiрнам i клуням паўночнага раскопа. Гэтая частка пляцоўкi дзяцiнца была заселена залежнымi ад феадала гараджанамi.
Сляды забудовы XII-XIII стст. аткрыты ў паўднёва-усходнiм баку пляцоўкi. На адным з кавалкаў гэтай часткi дзяцiнца культурны слой старажытнарускага часу быў разбураны познесярэдневяковым будаўнiцтвам, аднак аб тым, што ён тут быў, можна мяркаваць па знаходках адпаведнай керамiкi, абломках амфар, шкляных бранзалетаў, шыферных праслiцаў i iншых тыпаў рэчаў[40]. Сляды забудовы старажытнарускага часу засталiся i на iншых частках пляцоўкi Замкавай гары.