У Наваградку адкрыта шмат ямаў гаспадарчага прызначэння. На тэрыторыi Малага Замка вялiкая частка ямаў належала да ранняга паселiшча. У вялiкiх i маленькiх акруглых i авальных ямах, якiя часам запоўнены камянямi, была керамiка X-XI ст. i косьцi жывёлы. Сярод раннiх ямаў Замкавай гары наiвялiкшую цiкавсьць прадстаўляе вялiкая (4,8х2,5 м.) яма глыбiнёй 0,8 м., запоўненая тленам дрэва, вуглiстым слоем i гумусам, у якой знайдзена шмат керамiкi X-XI стст., кавалкi срэбных бранзалетаў i злiтка.
На тэрыторыi Малага Замка, пакуль ён быў вакольным горадам, гаспадарчых ямаў было даволi мала, а на Замкавай гары ў XII ст. iх было шмат. Сярод знаходак у гэтых ямах сустракаюцца керамiка, асобныя фрагменты амфар. У адной з ямаў знайдзена згарэлае зерне.
Спынiмся на асаблiвастях наземных гаспадарчых будынкаў. Гумно канца Х ст. падрабязна характэрызавана ў кнiзе “Старажытны Наваградак”. Вiдавочна, такое ж было прызначэнне пабудовы 37, якая знаходзiлася побач з гумном[93]. Гаспадарчая пабудова другой паловы XII ст. на Малым Замку выглядала iначай, але, нажаль, вялiкая частка яе аказалася за межамi нашага раскопа. Яна была зрубнай. Рубка праведзена ў абло i спрэс завалена дробнымi кавалкамi абпаленай глiны, якая ляжала на падлозе. Да знаходак у ёй належалі невялiкая колькасьць керамiкi, лубяная вяроўка i нож[94]. Прыбудаваная да багатага дому (10) гэта пабудова з’яўлялася яго гаспадарчым памяшканнем — адзiнай пабудовай гэтага тыпу на вакольным горадзе.
З гаспадарчымi будынкамi простых гараджан наваградскага дзяцiна XII-XIII ст. звязаны пляцень, якi адгарожваў замошчаны двор i рэшткi невялікага хлява. У паўночнай частцы пляцоўкi, на змену шматлiкім гаспадарчым ямам, паблiзу старажытнага вала ўзводзяцца гаспадарчыя пабудовы, якiя дайшлi да нас сатлелымi. Амаль упрытык да валу стаялi тры будынкі. Трошку воддаль цягнуўся другi шэраг сатлелых пабудоў. Сатлелыя пабудовы, рубленыя ў абло з драўлянай падлогай, ляжалi на слоi глiны; іх неаднаразова абнаўлялi.
Над сатлелымi пабудовамi, знаходзiлiся рэшткi згарэлых гаспадарчых будынкаў. Наiбольш раннiя з iх прытыкалi да ранняга валу, а з пераносам апошняга на край пляцоўкi, занялi вызваленую пасля засыпкi вала тэрыторыю. Згарэлыя свiрны i гумны былi двух’ярусныя. Ад нiжнiх частак пабудоў захавалiся бярвенчатыя зрубы, усярэдзіне якiх на слоi з залой ляжала згарэлае зерне i рэшткi iншых сельскагаспадарчых культур, а таксама донцы бочак, рэшткi лыкавых кашоў i iншыя знаходкi. У пабудове 9/14 сустракаюцца таксама бронзавыя матрыцы, вагавыя гiркi, верацёны, клубкi нiтак i iншыя знаходкi[95]. У пабудове 15 знайдзены магчыма рэшткi дзверы. Верхнi ярус пабудоў прадстаўляў з сябе насланыя на лагах дошкi. Насьцiлы пакрывала бераста. Знаходак на верхнiх насьцiлах было вельмi мала.
Высьцiланне падлогi берастой у Мiнску адзначана ў жылой i ў гаспадарчай пабудовах. На Валынi, на помнiкў XI ст. была адкрыта гаспадарчая яма. Дно ў яе было выслана берастой, ў яме сустракаюцца зёрны ячменю i пшанiцы, а таксама гарох[96]. Аднак прамых паралеляў гаспадарчым двух’ярусным пабудовам наваградскага дзяцiнца пакуль няма. Праўда, на Целiжэнецкiм гарадзiшчы адзначаны рэшткi двух’ярусных клецяў[97], але ў якой меры яны падобныя да нашых сказаць цяжка. Некаторае падабенства з гаспадарчымi пабудовамi Наваградка назiраецца ў адным з будынкаў кiеўскага Падолу. Яго падклет быў хлявом, а на другiм ярусе хавалi зерне i другiя прадукты. Адзначым этнаграфiчныя матэрыялы з поўначы, дзе ставiлi двух’ярусныя свiрны. У верхнiх ярусах захоўвалi муку, а ўнiзе абмалочанае i правеянае зерне[98].
На заканчэннне неабходна спынiцца на прызначэннi двух насьцiлаў, якія раскапаныя на паўднёвым захадзе ад гаспадарчых пабудоў дзяцiнца, з iх адзiн знаходзiўся над другiм. Нiжнi насьцiл ляжаў на мацерыку, займаў плошчу каля 36 кв. м. i ўяўляў з сябе сатлеўшыя дошкi шырынёй 20 см. i тлен дрэва. Асобныя часткi насьцiлу абнаўлялiся. Знаходак там не было. Толькi ў адным месцы сустракаюцца дробныя абломкi шкляных бранзалетаў.
Насьцiл над iм выкладзены дошкамi шырынёй 22-25 см. Зношаныя дошкi былi месцамi пакрыты плахамi. На насьцiле зрэдку сустракалася шкарлупа гарэхаў.
Прызначэнне насьцiлаў высвятляецца ў сувязi з тым, што над насьцiламi старажытнарускага часу ляжалi яшчэ тры насьцiлы XIV ст. Наiбольш познi насьцiл складалi згарэўшыя дошкi i гарбылi. На iм былi знайдзены абломкi цэглы, вапнавы раствор, чарапiца, а таксама гарэхавая шкарлупа. Гэты насьцiл iшоў шчыльна да вымасткi храму XIV ст., не заходзячы пад яе. Такiм чынам, дадзены насьцiл быў замошчанай пляцоўкай перад царквой, таксама як i два насьцiлы, што ляжалi пад iм. Iдэнтычнасьць насьцiлаў XIV ст. i насьцiлаў старажытнарускага часу дазваляе лiчыць апошнiя часткай пляцоўкi перад храмам, якi iснаваў у часы Старажытнай Русi. Паколькi тут не сустракаюцца рэшткi манументальнага дойлiдства XII альбо XIII стст., можна мяркаваць, што царква гэтага часу на Замкавай гары была драўлянай[99].
Матэрыялы, што разгледжаны ў гэтай главе, сведчаць на карысьць таго, што ў планiроўцы i домабудаўнiцтве Наваградка, побач з агульнарускiмi рысамi адзначаюцца асаблiвасьцi, уласьцiвыя толькi гэтаму гораду.
Спасылкі:
[1] ДН., С. 7.
[2] ПСРЛ. М, 1962. Т.11. Стб. 873.
[3] Рапапорт П.А. Военное зодчество заходнерусских земель Х-ХIV вв. // МИА. 1967. Вып. 140. С. 189.
[4] Зверуго Я.Г. Древний Волковыск. Минск, 1975. С. 20; Гуревич Ф.Д. О формировании городов Черной Руси по данным археологии.// СА. 1983. Вып. 3. С. 64.
[5] Гуревич Ф.Д. Отчет славянско-литовского отряда. (Архіў ЛАІА. Ф. 35. Вопіс)
[6] Нікалаеў М.В. Справаздача аб разведках на тэрыторыи Наваградка ў 1983 г. (Архіў аддзела археалогіі Інстытута гісторыі АН БССР).
[7] ДН. С. 8-15.
[8] Ткачев М.А. Исследования памятников военного зодчества Белоруссии.// АО 1969 г. М., 1970. С. 312; Ткачев М.А. Военное зодчество Белоруссии XІІІ-XVІІІ вв.: Автореферат канд. дис. Минск. С.21.
[9] Рапапорт П.А. Op. cit. С. 122.
[10] Ткачев М.А. Исследования памятников оборонного зодчества Белоруссии.//АО 1970 г. М., 1971. С. 307-308; Ткачоў М.А. Вежы валынскага тыпу і іx распаўсюджванне на Беларусі.//БС. С. 322-324.
[11] Ткачоў М.А. Op. cit. С. 307.
[12] ПСРЛ. Т. 11. Стб. 873.
[13] Ткачоў М.А. Абароннае дойлідства ... С. 21.
[14] Ткачев М.А. Работа отряда по изученню военного зодчества Белоруссии.//АО 1973 г. М., 1974. С. 382.
[15] Лысенко П.Ф. Города Туровской земли. Минск, 1974. С. 81,121; Загорульский Э.М. Возникновение Минска. Минск, 1982. С.153-157.
[16] Рапапорт П.А. Op. cit. С.122-127; Тимощук Б.А. Древнерусские города Северной Буковины// Древнерусские города. М., 1981. С. 117,119,121-123,126.
[17] Рапопорт П.А. Оборонные сооружения Западной Волыни в XІІІ-XІV вв.//Swіatowіt, Warszawa, 1962. T. XXІV. C. 619-624; Военное зодчество ... С. 141-149.
[18] Ткачоў М.А. Вежы валынскага тыпу ... С. 315-328.
[19] Колчин Б.А., Янин В.Л. Археологии Новгорода 50 лет. // Новгородский сборник. М., 1982. С. 72.
[20] Новое в археологии Киева. Киев, 1981. С. 114; Килиевич С.Р. Детинец Киева ІX - первой половины XІІІ вв. Киев, 1982. С. 121; Боровский Я.Е., Сагайдак М.А. Археологичные исследования Верхнего Киева в 1978-1982 гг. // Археологические исследования Верхнего Киева в 1978-1983 гг. Киев, 1985. С. 38-51.
[21] Орлов Р.С., Моця А.П., Пакульс П.М. Исследования летописного Юрьева на Роси и его окрестностей.// Земли Южной Руси в ІX-XІV вв. Киев, 1985. С. 36-37; Толочко П.П. Исследования древнерусского Вышгорода.// АО 1979 г. М., 1980. С. 345-346; Толочко П.П., Блажевич Н.В. Раскопки Иван-города.// АО 1982 г. М., 1984. С. 114.
[22] Филипчук М.А. Исследования крестьянской усадьбы XІ в. у с. Коростовата.// АО 1983 г. М., 1985. С. 367.
[23] Засурцев П.И. Новгород, открытый археологии. М., 1967. С. 79-83; Новое в археологии Киева. С. 114.
[24] Кирпичников А.Н. Раннесредневековая Ладога (результаты археологического изучения).// Средневековая Ладога. М., 1985. С. 14,15.
[25] Рябинин Е.А., Черных Н.Б. Стратиграфия, хронология и застройка нижнего слоя Старой Ладоги в свете новых открытий. //СА. 1981. N 1. С. 72-100.