Прадукцыя рамеснiкаў Малага Замка, што разыходзілася ў Наваградскай акруге i пачатковым паселiшчы Замкавай гары, трапляе на тэрыторыю апошняй i ў XII-XIII стст. Адзiную знайдзеную там залатую пацерку немагчыма адрозніць ад адпаведных знаходак вакольнага гораду. Гэта ж можна сказаць аб некаторых iншых знаходках (бубеньчыкi, гузікi i iнш.), што выраблялi ў майстэрнях вакольнага гораду i рэдка сустракаюцца на дзяцiнцы.
Да вырабаў, што зроблены на Замкавай гары i трапiлі ў другую частку гораду належаць срэбныя бляшкi, цiснёныя з матрыцы дзяцiнца. Як аб гэтым пiсалася вышэй, яны знайдзены ў жаночым пахаваннi Малага Замка. Правда, на могiлках, што прымыкалі да багатага кварталу вакольнага гораду i якія былi прывелiраваныя, магчыма, папросту, пахавана жыхарка Замкавай гары. Што датычыць залатарскіх вырабаў Наваградскай акругi XII-XIII стст., то яны нешматлiкія i маглi быць зроблены ў абедзьвух частках гораду.
Археалагiчныя матэрыялы паказваюць старажытнарускi Наваградак як центр развiтай апрацоўкi каляровых i шляхетных металаў. Яго рамеснiкам былi даступныя лiцьцё, коўка, цiсненне i валачэнне. Яны практыкавалi злучэнне ўпрыгожванняў з каляровых i шляхетных металаў з устаўкамi са шкла i iнкруставалi жалезныя вырабы бронзай, волавам i срэбрам. Адзіная знаходка часткi залатога медальёна з перегародчатай эмальлю наўрад цi дае аснаванне бачыць у Наваградку вытворчасьць эмальерных работ. Разам з тым, дадзеная рэч была знайдзена сярод матэрыялаў, над якімі працавалі златакавалі.
Прыгадаем асаблiвасьцi развiцьця залатарства на тэрыторыi Малага Замка, якiя каротка прыводзяць да наступных палажэнняў: iснаваўшае ад пачатку на паселiшчы, гэтае рамяство з XII ст. робiцца вядучым. Разам з апрацоўкай каляровых металаў i срэбра, практыкуюцца золатакавальскія работы — выраб лiтых i каваных залатых вырабаў. У вынiку, на тэрыторыi вакольнага гораду Наваградка фармiруецца квартал багатых залатароў, у якiм можна бачыць зародак аб’яднання рамеснікаў[139].
Iначай выглядае залатарства на дзяцiнцы, з’явіўшыся тут толькi ў XII ст. Аб’ём яго невялiкі. Наiбольш характэрным для дзейнасьцi рамеснiкаў наваградскага дзяцiнца з’яўляецца цiсненне з матрыц, якое, мяркуючы па готовых вырабах, рабілася па срэбру. Тут выраблялiся таксама лiтыя i каваныя вырабы.
У залатарстве дзяцiнца, у адрозненнi ад дадзенай галiны рамяства вакольнага гораду, выразна прасочваецца ўздзеянне кiеўскага мастацкага рамяства. Гэта, перш за ўсё, праяўляецца ў форме матрыц, а таксама ў форме некаторых лiтых вырабаў. З падобнымi з’явамi мы маем справу i на iншых помнiках Заходняй Русi. У свой час М.М. Варонін, iнтепрытуючы, так званыя iмiтацыйныя лiцейныя формачкi Старога Замка Гродны, выказаў думку, што яны альбо прывезены з Кiева, альбо гродзенскiя рамеснiкi зрабілi iх на ўзор кiеўскіх для адлiўкi ўпрыгожванняў, падобных да багатых нелiтых вырабаў[140]. Iмiтацыйныя лiцейныя формачкi знайдзены ў Полацку, дзе яны былi зроблены мясьцовымi рамеснiкамi[141], хаця яны, несумненна, паўтаралi адпаведныя кiеўскiя формачкi. Аб матрыцах з Вiшчына, з якiх маглi быць адцiснуты паўднёварускiя ўпрыгожваннi (колты, прывескi-крыны i iнш.) пiсалася вышэй.
Iнструменты заходнерускiх залатароў iдэнтычныя альбо падобныя да кiеўскiх, знайдзены на тых частках паселiшчаў, дзе жылi феадалы. У Гродне, Полацку i Наваградку гэта гарадскiя дзяцiнцы. Феадальным замкам з’яўляўся Вiшчын[142].
Для высвятлення спецыфiкi залатарства на дзяцiнцы Наваградка істотным з’яўляецца назiранне В.А. Галiбiна аб аднолькавасьці сплаваў матрыц i заведама кiеўскiх па паходжанню, знайдзеных тамсама энкалпiёнаў i мяркаванне аналiтыка аб агульным iх паходжаннi. Iначай кажучы, матрыцы Замкавай гары былi разам з другiмi вырабамi прывезены з Кiева. Гэта дазваляе мяркаваць, што ў Наваградак у XII ст. прыбылi кiеўскiе рамеснiкi са сваiм iнструментам, якiя на дзяцiнцы працавалi разам з мясьцовымi залатарамi. Бронзалiцейшчыкаў i залатароў Замкавай гары, якiя абслугоўвалi феадальны двор, трэба разглядаць як вотчынных рамеснiкаў.
Такiм чынам, для Наваградка XII-XIII стст. вымалёўваюцца дзве сацыяльные групы адной галiны рамяства — аб’яднанне свабодных рамеснiкаў у вакольным горадзе i залежныя ад феадала залатары на дзяцiнцы.
Масавая керамiка, сабраная падчас раскопак Наваградка, прадстаўлена калекцыяй з каля 24000 адзiнак. Амаль увесь посуд зроблены з дапамогай ганчарнага круга. Ляпная керамiка адзiнкавая. Адзiная цэлая ляпная пасудзіна прадстаўляла з сябе гаршчок з прамым горлам, на сьценках якога прачэрчаны рыскi.
Керамiку, што знайшлі ў выніку раскопак 1967-1968 гг. на тэрыторыi Малага Замка, даследвала М.У. Малеўская. Вывучыўшы больш за 13 тысяч фрагментаў непалiванага посуду, аўтар вылучае гаршкi з атагнутым венчыкам, якiм належыць 94% матэрыялаў, гаршкi з вертыкальным горлам, мiскi, збанкi i iншыя формы. Класiфiкацiя i тыпалогiя наваградскай керамiкi, што зрабіла М.У. Малеўская, выкарыстаны ў кнiзе “Старажытны Наваградак”[143].
Новыя керамiчныя матэрыялы, атрыманыя раскопкамi наступных гадоў, падцвердзiлi дадзеную ёй характэрыстыку. Высветлілася таксама, што масавы посуд Малага Замка i Замкавай гары не мелi адрозненняў, за выключэннем таго, што на тэрыторыi апошняй не знайдзены патэльні i жароўнi, характэрныя для першапачатковага пасеiшча на Малым Замку.
Старажытныя насельнікi Наваградка выраблялi глiняны посуд на ганчарным крузе. Аднак, яны сталi iм карыстацца незадоўга да засялення Малага Замка. Аб гэтым можна мяркаваць не толькi па абломках ляпных пасудзін, але i па тым, што наiбольш раннiя гаршкi з атагнутым венчыкам абточаны на крузе толькi ў верхняй частцы, радзей цалкам[144].
Развiццё формаў i тыпаў непалiванага посуду добра прасочваецца па комплексах, што паказвае і табліца з матэрыялам атрыманым на Малым Замку.
Таблiца 2. Масавая керамiка з жылiшчаў на тэрыторыi Малага Замка.
Для Замкавай гары, керамiка, знайдзеныная ў комплексах паказвае наступнае: у першапачатковым паселiшчы (пад старажытным валам) знайдзены гаршкi I, III i V тыпаў i абломак гаршка з вертыкальным горлам. У вялiкай яме, выкапанай у мацерыку, палову керамiкi складалi гаршкi V тыпу, тамсама знайдзены гаршкi I i III тыпаў i нешмат фрагментаў гаршкоў I тыпу. У сатлеўшых гаспадарчых пабудовах керамiка прадстаўлена гаршкамi V-VI тыпаў, у раннiх згарэўшых свiрнах сустракаюцца гаршкi V-VIII тыпаў, а ў свiрнах, што адносiлiся да канца гiсторыi старажытнарускага Наваградка — гаршкi V-IX тыпаў. У курганах, як адзначалася ў свой час, знайдзены, амаль выключна, гаршкi II тыпу, аднойчы гаршчок III тыпу i мiска II тыпу[145]. На селiшчы Гардзiлоўка пераважалi гаршкi V тыпу. Сустракаюцца абломкi карчаг[146].
Як у многiх старажытнарускiх гарадах, у Наваградку не захаваліся рэалiі, якiя б паказвалi на мясцовае ганчарства. Iдэнтычнасьць керамiкi вакольнага гораду i дзяцiнца сведчаць на карысьць таго, што абедзьве часткi гораду абслугоўвалi адны i тыя ж ганчарныя майстэрнi. Керамiку, што знайдзена ў курганах, таксама трэба аднесьцi да прадукцыi наваградскiх мйстроў. Верагодна, яны ж выраблялi посуд, што знайдзены на селiшчы Гардзiлоўка.
Набор посуду Наваградка, характэрны для старажытнарускага гораду, блiжэй за ўсё да масавага посуду Ваўкавыска, хаця ў Ваўкавыску больш адчуваецца пранiкненне заходнеславянскай керамiкi[147].
Прадукцыяй наваградскiх ганчароў былi таксама тыгелькi i льячкi, а таксама глiняная ступка, вiдавочна, звязаная з залатарствам. Адзначым знаходкi шарыкаў з неабпаленай глiны.
Асобнай галіной ганчарства быў выраб паліванай керамiкi. Палiванай керамiке Малага Замка прысвечана работа М.У. Малеўскай, Замкавай гары — работа аўтара[148]. Наша задача зараз — даць уяўленне аб тым, што прадстаўляла з сябе паліваная керамiка Наваградка як галіна гарадскога рамяства.