У навукова-папулярнай кнiзе “Древние города Белорусского Понеманья” таксама шмат месца аддадзена характарыстыкам iнтэнсiўнага культурнага абмену. Тут сьцісла, у вельмі лаканiчнай форме падведзены вынікi археалагiчных даследваньняў старажытных гарадоў — Ваўкавыска, Гродна, Наваградка. Аўтар пераносіць ўглыб на 100-200 гадоў у параўнаньнi з летапiснымi звесткамі час iх узнiкненьня, аднаўляе этнiчнае i сацыяльнае аблiчча гэтых гарадоў, падкрэслівае, што гэта былi цэнтры высокаразвiтага рамяства i культуры, якія ажыцьцяўлялі сувязi як з суседнiмi гарадамi Кiеўскай Русi i Прыбалтыкi, так i з вельмі аддаленымi регiёнамi, аж да Вiзантыi, мусульманскага Усходу, Закаўказьзя. Прадставiўшы гарады Панямоньня ва ўсім багацьці iх гаспадарчага і культурнага развiцьця, Ф.Д. Гурэвiч зрабіла неацэнны ўклад у вывучэньне старабеларускай гарадской культуры Х11-Х111 стст, надала ёй новыя фарбы i новае гучаньне.
Археалагiчнае даследваньне Заходняй Беларусi стала стымулам для ўсталяваньня навуковых кантактаў з польскiмi вучонымi, якія адгукаюцца на яе публiкацыi, яна, у сваю чаргу, друкуе рэцэнзii на працы польскiх археолагаў у савецкіх навуковых выданьнях. Ф.Д. Гурэвiч прымала актыўны ўдзел у розных канферэнцыях i кангрэсах, што прысвечаны гiсторыi i культуры славян, шэраг яе работ надрукаваны ў беларускіх, польскiх і амерыканскiх часопісах.
У кожнага даследчыка ёсьць свае навуковыя сюжэты i помнiкi, якія маюць асаблівую прыцягальную сілу i праца над іх вывучэньнем выклікае стан вялізнага творчага ўздыму. Безумоўна такiм помнікам стаў для Ф.Д. Гурэвiч Наваградак — адзiн з найцікавейшых старажытных гарадоў, абъект напружанай барацьбы паміж самаўладцам Лiтоўскай зямлi Мiндоўгам i выдатным палiтычным дзеячам Русi Данiiлам Галiцкiм яшчэ ў Х111 ст. Раскопкi гэтага археалагiчнага помнiка пад кіраўніцтвам Ф.Д. Гурэвiч праводзiлiся з 1956 да 1985 г. Ужо першыя разведачныя доследы паказалi, што Наваградак рэзка адрозніваецца па асноўных археалагiчных параметрах ад тыповых гарадскiх пасадаў лясной паласы Х11-Х111 стст. Пазнейшыя сiстэматычныя стацыянарныя археалагiчныя даследваньнi шматкрат толькі падцвярджалi першапачатковыя назiраньні. Кнiга Ф.Д. Гурэвiч “Старажытны Наваградак” характэрызуе гэты непаўторны ў многiх адносiнах помнiк.
У першай частцы кнiгi чытачу прадстаўляецца крыніцавая база, на якой будуецца далейшае даследваньне, — апiсаны асаблівасьцi стратыграфii, выяўлены асобныя археалагiчныя комплексы, зроблена размяркаваньне рэчавага матэрыялу, вызначаны храналагiчныя рамкi асобных будаўнічых перыядаў. У другой частцы аўтар дэманструе, як гэты матэрыял працуе ў якасьці паўнавартаснай гiстарычнай крынiцы, на аснове якой робіцца рэканструкцыя гаспадаркі, побыту, штодзённага жыцьця гораду Х-Х111 стст., перш за ўсё яго рэдкiх i вельмі незвычайных па свайму вiду багатых кварталаў i жылых пабудоў з фрэскавым роспісам па сьценах. Археалагiчны матэрыял Наваградка дае падставы гаварыць аб наяўнасьцi ў ім своеасаблівых карпарацый рамеснiкаў. I ў гэтай сваёй рабоце Ф.Д. Гурэвiч прадстала як вучоны, які мае асаблівы даследчыцкi дар, ў якiм за скрупулёзным аналiзам канкрэтных рэчаў прадстае жывое аблічча цэлага гораду i яго пульсуючага жыцьця. Наваградак становiцца ў адзiн шэраг з выдатнымi гарадамi Старажытнай Русi, ў той жа час вылучаючыся сваёй непадобнасьцю i асаблівай спецыфiкай у параўнаньні з iмi. Гісторыя Наваградка, такiм чынам, упiсывае новую старонку ў культуру дамангольскага перыяду ў цэлым. Гісторыi Наваградскага Замку прадстаўлена ў кнiзе, якую чытач трымае ў руках i якая ёсьць вынікам шматгадовых даследваньняў аўтара. Апошнюю кропку ў ёй Ф.Д. Гурэвiч паставiла літаральна напярэдадні сваёй смерці.
Гэта апошняя савецкая археалагічная кніжка па беларускай археалогіі. I хіба што адна з наілепшых савецкіх археалагічных манаграфій. Тое, што яна спазнілася амаль на пятнаццаць гадоў не змяньшае вартасьці выданьня. Вынікі археалагічных раскопак Замкавай гары Наваградка нарэшце ўбачыць зацікаўлены чытач: гісторык, археолаг, культуролаг, краязнавец. Багатая эрудыцыя і велізарная працаздольнасьць аўтара, педантычнасьць і паслядоўнасьць яе палявой работы даюць магчымасьць “загаварыць” наваградскім узвышшам, а нам пацікаваць за працай, памкненьнямі і лёсам жыхароў аднаго з самых старажытных беларускіх гарадоў.
Вартасьць археалагічных матэрыялаў, якія прадстаўлены ў кнізе, непераходная. Што датычыць да інтэрпрэтацый і тлумачэньня тых ці іншых асобных знаходак ці комплексаў (рэчаў, пабудоў etc.), сёньня, напэўна, яны былі б трошку іншыя. Ф.Д. Гурэвіч уважліва сочыла за літаратурай па спецыяльнасьці і сумежных дысцыплінах і старалася ўлічваць усё, што дапамагае глыбей зразумець прыроду тае ці іншае з’явы, функцыі знайдзенай невядомай рэчы, прызначэньне раскапанай пабудовы. За апошнія гады, калі аўтара ўжа не было, а праца чакала свайго выдаўца — выйшла багата кніг па археалогіі Беларусі і сумежных краін — наіперш Летувы, таксама Польшчы, Расіі, Украіны. Актывізавалася работа гісторыкаў палітычнай гісторыі часоў Кіеўскай Русі і першых двух стагоддзяў існаваньня Вялікага Княства Літоўскага. Манаграфія Ф.Д.Гурэвіч стане ў гэты шэраг вельмі дарэчы. Хаця безумоўна шкада, што кнігі аднаго з галоўных апанентаў Фрыды Давыдаўны, выдатнага беларускага гісторыка Міколы Ермаловіча выйшлі ўжо пасля яе смерці: Ермаловіч М. I. Беларуская дзяржава Вялікае княства Літоўскае. Мн., 2000. Ён жа: Старажытная Беларусь. Віленскі перыяд. Мн., 1994. Ён жа: Старажытная Беларусь. Полацкі і новагародскі перыяды. Мн., 1990., іх палеміка пабудаваная толькі на невялічкіх раньніх артыкулах Міколы Іванавіча, які, у сваю чаргу, не меў магчымасьці бачыць невыдадзены рукапіс падагульняючай манаграфіі аб раскопках старажытнага Наваградка. Мікола Ермаловіч так ніколі не прыняў Наваградак – сталіцу Вялікага Княства Літоўскага - як горад Чорнай Русі, лічыўшы апошні тапонім пазнейшым стварэньнем гісторыяграфіі.
Тэкст і ілюстрацыі гэтай кнігі падрыхтавалі да друку калегi i сябры Ф.Д. Гурэвiч — удзельнiкi многiх палявых сезонаў у Наваградку — Марыяна Ўладзіміраўна Малеўская, Клаўдзія Васілеўна Паўлава, якая яшчэ са студэнцкiх часоў пачала ездзiць з Ф.Д. Гурэвiч у экспедыцыi ў Прыбалтыку i потым працавала i ў Навагрудку, нарэшце дзьве дачкі Ф.Д.Гурэвіч — Натальля Ўладзіміраўна Рэвуненкава і Лена Ўладзіміраўна Герцэнберг. Пераклад на беларускую мову зрабіў вучань Ф.Д.Гурэвіч і ўдзельнік раскопак у Наваградку напрацягу 15 палявых сезонаў, доктар філалагічных навук Мікалай Віктаравіч Нікалаеў. Першым вопытам перакладу тэкстаў Фрыды Давыдаўны быў для яго артыкул аб раскопках Замкавай гары для наваградскай раённай газеты “Новае жыцьцё”: артыкул замовіў тагачасны рэдактар, энтузіяст-краязнаўца Iван Iванавіч Казачонак. Фрыда Давыдаўна сама прапанавала Івану Іванавічу беларускі варыянт і папрасіла супрацоўніка экспедыцыі, мясцовага школьніка Колю Нікалаева зрабіць як скарэй гэту работу, сказаўшы, што наваградцы павінны лепш чым хто валодаць беларускай мовай. Бедалага ў тое лета першы раз спазнаў, што ведаць мову і быць перакладчыкам — розныя рэчы. I яшчэ — што свой патрыятызм трэба не толькі дэкляраваць, але і адрабляць цяжкай працай. Працуючы над апошняй кнігай аб раскопках Наваградка, перакладчык імкнуўся як мага бліжэй перадаць стыль Ф.Д. Гурэвіч, якая пісала вельмі вобразнай і жывой мовай, а таксама захаваць асаблівасьці мысленьня яе і як жанчыны-вучонага: “заходнееўрапейскі пярсьцёнак трапіў у Наваградак разам са сваёй уладальніцай” [sic! - не ўладальнікам!], і як савецкага вучонага: “Аналогii да iх [шкляных бранзалетаў-пер.] сустракаюцца на поўдні нашай краiны (Саркел, Тмутаракань, Херсанэс).” — Дзе тая наша краіна!