На Малым Замку было ўлічана 180 фрагментаў палiванага посуду. Да iх трэба дадаць яшчэ каля 20 абломкаў, знайдзеных пры больш познiх работах. Больш за 140 фрагментаў такога посуду паходзяць з Замкавай гары. Больш за 340 абломкаў належалi прыкладна да 110 пасудзін, з якiх цалкам можна аднавіць форму для 17, а часткова для 70 пасудзін.
10% палiванай керамiкi Замкавай гары i 38% Малага Замка зроблены з белай глiны. Мы лiчым іх за прывазныя i разгледзім у главе аб iмпарце. Мясцовыя палiваныя вырабы мелi пасля абпалу чырвоны альбо шэры колер i, як паказаў петраграфiчны аналiз, цеста iх, у шэрагу выпадкаў, па складу супадала са складам цеста непалiваных пасудзін.
Суадносiны палiванай керамiкi, якая мае пасля абпалу шэры альбо чырвоны колер у абедзьвух частках гораду рознае. На тэрыторыi Малага Замка пераважалi знаходкi з чырвоным колерам чарапка, на Замкавай гары з шэрым. Вялiкая частка керамiкi Замкавай гары (84 %) пакрыта палiвай толькi звонку. На Малым Замку такой керамiкi 57%. Зрэдку паліва пакрывала сасуд толькi з сярэдзіны. Астатнiя знаходкi маюць двухбаковую палiву.
Нiжэй прыводзiцца колеравая гама палiвы Наваградка, якая, згодна аналiзам, зроблена па свiнцова-крэмнезёмным рэцэпце.
Таблiца 3. Колер палiванай керамiкi ( у %).
Галоўную групу гаршкоў Малага Замка складаюць гаршкi вышынёй 8-9 см. з двубаковай жоўтай, зялёнай i карычневай палiвай. На Замкавай гары ў слоi XIII ст., знайдзены гаршчок па плечыках якога нанесены валiк з насечкай. Такiя валiкi з насечкай характэрныя для сiнхроннай непалiванай керамiкi Наваградка. Палiваныя гаршкi былi распаўсюджаны ў Любечы i iншых старажытнарускiх гарадах[149].
Больш як 40 % усiх абломкаў палiванай керамiкi Замкавай гары належалi збанкам. Рэстаўраваны збанок з гаспадарчай пабудовы XII ст., вышынёй 28 см., меў венчык у форме шырокага раструба, шыйку, акруглае тулава, шырокае дно i гранёную ручку. Збанок пакрыты бура-зялёнай, месцамi карычневай палiвай. З абломкаў з зялёнай палiвай удалася ўзнавiць большую частку збанка: яго акруглены венчык з плоскiм валiкам пераходзiць у акруглае тулава, ручка з валiкамi па краях. Збанок арнаментаваны гарызантальнымi лiнiямi, хваляй i акруглымi зацiскамi. Пасудзіна знайдзена ў культурным слоi XIII-XIV стст., але i паперад пабытавалi аналагiчныя збанкi, датаваныя XII-XIII стст., ад якiх захавалiся сьценкi, ручкi i iншыя фрагменты. Збанкi падобнай формы, прапорцый i арнаменту вядомыя ў Кiяве, Мсьцiслаўлi i гарадзiшчы Асавiк Рагнедзiнскага раёна Бранскай вобласьцi[150]. Сярод знайдзенай на Малым Замку палiванай керамiкi зробленай з каляровай глiны, збанкоў не было зусiм. Абломкi палiваных збанкоў, падобных да посуду з Замкавай гары на тэрыторыi Беларусi вядомыя ў Друцку, Тураве i Мсьцiслаўлi[151].
У абедзьвух частках гораду сустракаюцца абломкi чараў, сярод якiх цiкавы посуд Малага Замка — паўтор вiзантыйскiх узораў. Гэта адкрытае блюда з адагнутым краем i нiзкiм паддонам i чара на паддоне, пакрытая звонку блакiтна-зялёнай, а ў сярэдзiне цёмна-чырвонай палiвай.
Сярод палiванай керамiкi Малага Замка ёсьць крышкi ад вялікіх гаршкоў, якія нагадваюць крышкi непалiваных пасудзін. Падобна да апошнiх, палiваныя крышкi часам упрыгожаны хваляй. Там жа пабытавалi бiканічныя пасудзіны i паддоны — полыя конусападобныя аснаваннi, верхнiя часткi якiх не захавалiся[152].
На Малым Замку i Замкавай гары сустракаюцца пасудзіны з вертыкальнымi сьценкамi. Знайдзены фрагмент падобнай пасудзіны з штампаваным арнаментам. Сярод палiванай керамiкi маюцца абломкi мiнiяцюрных збаночкаў з двухбаковай зялёнай палiвай, якія, магчыма, служылi для лекавых альбо касметычных начынняў[153]. Трошку сагнуты венчык з рыфленнем i аднабаковай палiвай рэканструiруецца ў форме кубка. Аналогii яму ёсьць у Любечы, а таксама на хутары Палавецкім[154]. Ад сасуда на Замкавай гары захавалася частка гранёнай ручкi, пакрытая зялёнай палiвай.
Цiкавая група палiванага посуду належыць да знаходак з Малага Замка i прадстаўлена шасьцю пасудзiнамi. Лепш за iншыя захаваўся невысокi збанок з шырокiм дном. Яго полая ручка нiжняй часткай, раструбам была прымацавана да прыдоннай часткi, а верхняй, верагодна, уваходзiла ў горла. Звонку сасуд пакрыты карычневай палiвай, а па плечыках нанесена хваля[155]. На Замкавай гары знайдзены раструб ад такога сасуда, пакрыты зялёнай палiвай.
На Замкавай гары знайдзены выраб у выглядзе галавы жывёлiны з прадалгаватай мордай, акруглымi вачамi i кароткiмi рагамi. Выраб пакрыты зялёнай палiвай. Па вызначэнню Н.М. Ермолавай гэта фiгурка аленя, што скiнуў рогi. Знаходка была цацкай. Глiняныя палiваныя цацкi вядомыя ў Гродне. Там знайдзены конiк цёмна-жоўтай палiвы з карычневымi плямамi, у Мсьцiслаўлi (палiхромная ўкропка) i Кiеве, адкуль паходзiць галоўка аленя, пакрытая светла-зялёнай палiвай[156]. Пры адначасовым з’яўленнi палiванай керамiкi на Малым Замку i Замкавай гары ў XII ст. i пэўным падабенстве вырабаў абедзьвух частак гораду, вiдавочна i iх адрознне. На дзяцiнцы палiваную керамiку выраблялі, пераважна, з каляровай глiны, у той час як на вакольным горадзе доля каляровай глiны складае няшмат больш за 60 % палiваных рэчаў. У адной частцы гораду ганчары рабілi, галоўным чынам, чырвонаглiняны посуд, а ў другой цеста пасле абпалу мела, часьцей за ўсё, шэры колер. У наборы прадукцыi абедзьвух гарадскiх узвышшаў больш рознiцы чым падабенства. Аднолькавы колер палiвы не выключае таго, што адны i тыя ж колеры на Малым Замку i на Замкавай гары прадстаўлены па рознаму.
Адрозненні, якія назіраюцца ў тэхналогii i асартыменце палiваных вырабаў, даюць магчымасть мяркаваць, што ў горадзе было не меньш як дзве майстэрнi па вырабу паліванай керамiкi, з якiх адна абслугоўвала багатае насельнiцтва вакольнага гораду, а другая ўладальніка дзяцiнца. Пераважанне шэра-глiняных пасудзін з Замкавай гары зблiжае iх з паўднёварускай палiванай керамiкай, дзе такая пераважае. Папулярнасьць на дзяцiнцы збанкоў, характэрных для паўднёварускай зямлi, а таксама знаходка кубка, аналагi якога вядуць туды ж, магчыма, сведчаць аб тым, што для наваградскага дзяцiнца, разам з мясцовымi ганчарамi, маглi працаваць прышлыя паўднёварускiя рамеснiкi. Рэальнасьць падобнага мяркавання падмацоўваецца фактамi пранікнення ў Наваградак залатароў з Кiева. Актыўныя культурныя сувязi, што iснавалi паміж Наваградкам i Кiеўскай зямлёй, аб чым яшчэ неаднаразова будзе сказана нiжэй, маглi спрыяць пранікненню ў наш горад не толькi княжацкiх залатароў, але i княжацкiх ганчароў з Кiева, апошнія працавалi сумесна з тутэйшымi рамеснiкамi. У гэтым плане цiкавае заключэнне Т.I. Макаравай, згодна якому паліваныя вырабы ў заходнерускiх землях з’явiлiся пад уплывам Кiева[157].
У Наваградку палiванай керамiкi шмат больш, чым у iншых гарадах на тэрыторыi Беларусi i ў iншых старажытнарускiх гарадах. На тэрыторыi вакольнага гораду яна, разам з прывазным шкляным i фаянсовым посудам, упрыгожвала дамы багатых гараджан, а на дзяцiнцы была прызначана для феадальнай знацi.
А.Л. Якабсон, які шмат гадоў даследваў палiваную керамiку Паўночнага Прычарнамор’я i Закаўказьзя, бачыць у ёй прадукцыю выключна гарадскiх майстроў, якая сведчыць аб вялiкiм росквіце гарадскога рамяства[158]. Старажытнарускі палiваны посуд нашмат больш сьціплы, але i ён адлюстроўвае тыя ж з’явы ў гарадской культуры. Гэта палажэнне падыходзіць i да Наваградка.
З вытворчасьцю палiванага посуду звязаны выраб плiтак з палiвай. Пры даследваннi храма Барыса i Глеба ў Наваградку, (раскопкі М.К. Каргера), у сярэднім нефе была знайдзена дастаткова добра захаваная частка майолiкавай падлогі. Квадратныя плiткi пакрывала карычневая, зялёная i жоўтая палiва[159]. Плiткi, як адзначана ў главе аб жылiшчах, былi знайдзены ў запаўненнi аднаго з багатых дамоў вакольнага гораду. Гэтыя плiткi розных памераў i формаў пакрыты жоўтай i зялёнай палiвай. Глiняная лiцейная формачка з Малага Замка, прызначаная для адлiўкi званочкаў, з адваротнага боку пакрыта палівай. Вiдавочна, у тых жа майстэрнях, дзе выраблялі палiваны посуд, наладзiлася вытворчасьць майолiкавых плiтак. Для Гродны сувязь вытворчасьці такiх плiтак з вытворчасьцю iншых вырабаў звязвае М.М. Варонін[160].
Разам з вытворчасьцю паліванага посуду i плiтак у Наваградку пачынаецца выраб цэглы. У першую чаргу, цэгла прызначалася для будоўлі храма. Адначасова, у першай палове XII ст., яна становiцца будаўнiчым матэрыялам для багатых дамоў.