[157] Макарова Т.И. Op. cit. С. 56.
[158] Якобсон А.Л. Средневековая поливная керамика как историческое явление. // вв. 1978. Вып. 39. С. 149, 150.
[159] Каргер М.К. Раскопки церкви Бориса и Глеба в Новогрудке. // КСИА. 1977. Вып. 150. С. 81; Архіў ЛАIА ф. 1. N 88/1965 л.6.
[160] Воронин Н.Н. Op. cit. С. 61.
[161] ДН. Мал. 8,2-4.
[162] ДН. Мал. 20,1.
[163] Штыхов Г.В. Города ... С. 111.
[164] ДН. С. 141-144.
[165] Зверуго Я.Г. Op. cit. Мал. 17,10.
[166] ДН. С. 105.
[167] ДН. С. 85, 93. Мал. 72,12,13.
[168] ДН. С. 51, 65. Мал. 35,9.
[169] Штыхов Г.В. Города ... С. 115; Лысенко П.Ф. 1) Города... С. 60; 2) Берестье. С. 325; Загорульский Э.М. Op. cit. Табл. XXII, 1-4,6; Зверуго Я.Г. Op. cit. С. 60-61.
[170] Зверуго Я.Г. Археологические работы в Слониме. // БО. Мал. 27,1.
[171] ДН. Мал. 41,5; 86,4.
[172] ДН. С. 147.
Глава 5. Зброя. Рыштунак верхавога каня i коньнiка
У жыхароў раньняга Наваградка не было багата зброi. У дамах i за iх межамi знаходкi зброi адзiнкавыя, пераважна гэта наканечнiкi стрэлаў. Бедныя зброяй i курганы ваколiц гораду. Становiшча карэнным чынам змяняецца з пачатку XII стагоддзя. Колькасьць зброi рэзка павялiчваецца. Рыштунак уладальнiкаў багатых дамоў вакольнага гораду складаўся са зброі блiжняга i дальняга бою, абарончай зброі, а таксама з прыладаў для язды конна. Шмат зброi з’яўляецца на тэрыторыi дзяцiнца. Акрамя ўсяго іншага там у адным месцы былi знайдзены рэшткі доспеха з жалезных пласцiнкаў, 15 бранебойных стрэлаў i цуглi. У навакольлі зброя XII-XIII стст. сусракаецца вельмі рэдка.
Нiжэй прыводзяцца дадзеныя аб размякаваньнi прадметаў узбраеньня паміж двума часткамi гораду.
Таблiца 4. Зброя. Рыштунак верхавога каня i коньніка
Да гэтых знаходак трэба далучыць два жалезныя наканечнiкі стрэлаў, што знайдзены ў Наваградку за межамі абодвух узгоркаў, а таксама зброю з ваколiц Наваградка. Наваградская калекцыя налiчвае, такiм чынам, каля 290 знаходак зброi i звязаных з ёй рэчаў.
Характэрызуючы прадметы ўзбраеньня, як i ў папярэднiх главах, паралелi аўтар прыводзiць, у першую чаргу, па матэрыялах гарадоў Заходняй Русi i ў выпадку адсутнасьцi такіх звяртаецца да матэрыялаў другiх гарадоў Старажытнай Русi.
Зброя блiжняга бою.
Бронзавае перакрыжаваньне мяча з галовамi птушак альбо драконаў па краях знайдзена ў пабудове першай паловы XII ст. Даўжыня яго 9,5 см. Мячы з падобнымi перакрыжаваньнямi характэрныя для тэрыторыi куршаў[1].
На Замкавай гары ў слоi XII ст. знайдзены бронзавы наканечнiк ножнаў мяча, вышынёй 7 см. Па П. Паульсену падобныя наканечнiкi выраблялi куршы i прусы пачынаючы з XI ст.[2]
Пляскаты бронзавы ажурны наканечнiк вышынёй 3 см., археолаг Е. Антаневiч прылiчыў да прадукцыi прыбалтыйскага вырабу. Аднак, аналогiй гэтай знаходцы няма[3].
Перакрыжаваньне шаблi з латунi, пашыраецца ў сярэдзiне i на канцах, захавалася ў даўжыню на 6 см. Блiзкае па форме жалезнае перакрыжаваньне вядома ў Мiнску. А.М. Кiрпiчнiкаў далучае Наваградскую i Мiнскую знаходкi да аднаго тыпу, паралелi ёсьць у паўднёварускiх старажытнасьцях[4].
Абломак ляза ромбападобнага ў сячэньнi кап’я, належыць да той самай пабудовы, дзе знайдзена перакрыжаваньне мяча. Да гэтай знаходкі блiзкі наканечнiк кап’я даўжынёй 22 см. з вёскі Кашалева паблiзу Наваградка. Паралелi гэтым коп’ям адзначым у Гродне i Лагойску[5].
У пабудове другой паловы XII ст. на Малым Замку знайдзена кап’ё даўжынёй 19,5 см. з квадратным у сячэньнi лязом i варонкападобнай утулкай. Такое ж паходзiць з Ваўкавыска[6].
Утульчатая сулiца (даўжынёй 15,3 см.) на нашым абшары аналогiй не мае. Па тыпалогii А.М. Кiрпiчнiкава належыць да другога тыпу, сустракаецца рэдка[7].
Ўтокi (3 экземпляры). Вышыня iх 5 см., дыяметр 3 см. Такiя вырабы для дрэўкаў коп’яў знайдзены ў Мiнску, Полацку i Бярэсьцi. Э.М. Загарульскi мяркуе, што з дапамогай ўтокаў у баі выкарыстоўвалi i тыльны бок кап’я[8].
Жалезны выраб в форме стрыжня з галоўкай (галоўкай мела адтулiну) у свой час мы вызначылі як кiсьцень. Аналогii не вядомыя[9].
Са зброяй блiжняга бою мы звязваем жалезныя пласцiнкі для ножнаў, верагодна, ад баявых ножнаў[10].
У Наваградскай калекцыi няма баявых сякер, але ў курганах такія былi, а ў Кашалеве дзве звычайныя сякеры знайдзены разам з кап’ём[11]. Трэба думаць, што сякеры Наваградка, аб якіх паведамлялася ў папярэдняй главе, у выпадку неабходнасьцi, таксама маглi служыць як зброя.
Зброя дальняга бою.
Да гэтага вiду зброi належаць 186 жалезных i касьцяных наканечнiкаў стрэлаў. 73 наканечнiкі з жалеза, г. зн. 40% былi ўтульчатыя. Характэрызуючы гэтыя вырабы, аўтар, як i іншыя археолагi, абапiраецца на капiтальную працу А.Ф. Мядзьведзева, што прысвечана зброi дальняга бою[12].
Сярод утульчатых наканечнiкаў вылучаюцца наступныя тыпы:
Двушыпныя. 16 экзэмпляраў, з якiх 10 знайдзены на Малым Замку, 5 на Замкавай гары i адзiн на ўзгорку, дзе стаяла царква. Даўжыня гэтых наканечнiкаў 6-10 см. Двушыпныя наканечнiкi пабытавалi ў Наваградку да сярэдзiны XII ст. Аналагiчныя — частыя знаходкi ў заходнерускiх гарадах (Гродна, Лукомль, Мiнск, Тураў, Пiнск, Бярэсьце, Браслаў, Ваўкавыск)[13].
Ромбападобныя (2) 3 экзэмпляры. Знайдзены на Малым Замку. Даужыня iх 2,5 см. Такiя ж маленькiя наканечнiкi знайдзены ў Гродне i Ваўкавыску[14].
Лаўралiсты (5). Даўжынёй 5 см. Паралелi вядомыя на Кiеўшчыне i ў Iзяслаўлі (Украiна)[15].
Шылападобныя (8). 48 экземпялраў з вастрыём квадратнага, рамбiчнага i прамавугольнага сячэньня. Сячэньне аднаго наканечнiка было трохвугольнае. Даўжыня iх 2-4,5 см. Паміж двума часткамi гораду падзелены амаль пароўну. Адзiн наканечнiк знайдзены каля схiлу ўзгоркаў. Падобныя наканечнiкi ў вялікай колькасьці знайдзены ў Ваўкавыску. Вядомыя яны таксама ў Мiнску i Пiнску. Для трохграннага ў сячэньнi наканечнiка А.Ф. Мядзведзеў паказвае толькi адну аналогiю ў Iзяслаўлі[16].
Пiрамiдальныя з кароткiм масiўным вастрыём i доўгай шыйкай (9), 2 экземпляры. Знайдзены на Малым Замку. Даўжыня iх 4,5-7 см. Наканечнiк гэтага тыпу знайдзены ў Мiнску[17].
Ад трох наканечнiкаў захавалiся толькi ўтулкi.
Наканечнiкаў чарашковых стрэлаў знайдзена 117 экзэмпляраў. Яны прадстаўлены наступнымi тыпамi:
Двушыпны з упорам (30). Знайдзены ў пабудове Малага Замка другой паловы XII ст. Даўжыня яго 7 см. У заходнерускiх гарадах такiя наканечнiкi вядомыя ў Мiнску i Лукомлі[18].
Наканечнiкi з бакавымi выступамi (32), 5 экзэмпляраў. Знайдзены на Малым Замку. Даўжыня iх 8-9,5 см. Такiя ж сустракаюцца ў Гродне, Лагойску i Ваўкавыску[19].
Ромбападобныя выцягнутыя (39). 2 экземпляры. З вакольнага гораду. Даўжыня iх 10-11 см. Адзiн з iх належыць да iнвентара пабудовы першай паловы XII ст. Аналогii вядомыя ў Гродне, Друцку i Ваўкавыску[20].
Ромбападобныя гнёздаўскага тыпу (41). 3 экземпляры. Усе з Малага Замка. Даўжыня iх да 11 см. Сустракаюцца ў Ваўкавыску i Вiцебску[21].
Ромбападобныя з пашырэньнем у сярэдзiне пяра (43). 11 экзэмпляраў. Паміж вакольным горадам i дзяцiнцам размяркаваныя амаль пароўну. Даўжыня наканечнiкаў 5-11 см. У заходнерускiх гарадах гэты тып зброi адзначаецца ў Тураве, Ваўкавыску, Слонiме i Лагойску[22].
Ромбападобныя наўгародскага тыпу (46). 11 экзэмпляраў. Дзевяць знайдзены на Малым Замку. Даўжыня наканечнiкаў 6-7 см. Два падобных паходзяць з Ваўкавыску[23].
Рамбiчныя без упору (47) 4 экзэмпляры. Усе з Малага Замка. Даўжыня iх 5-9 см. Падобныя сустракаюцца ў Ваўкавыску i Лукомлi[24].
Ромбападобныя з упорам i з наiбольшым пашырэньнем у верхняй палавiне пяра (52). 8 экзэмпляраў, з iх ёсьць з тэрыторыi Малага Замка. Даўжыня наканечнiкаў 5-7 см. Аналогii вядомыя ў Ваўкавыску i Мiнску[25]. Такі ж наканечнiк, але без упору паходзiць з пабудовы другой паловы XII ст. на Малым Замку. Паралелi яму знайдзены ў Ваўкавыску[26].
Двурогiя срэзнi з упорам (60) 3 экзэмпляры. Наiбольш раньнi наканечнiк этага тыпу знайдзены ў пабудове другой паловы XI ст. на Малым Замку i меў па краях зазубрыны. З Замкавай гары паходзiць адзiн наканечнiк даўжынёй 5 см. Двурогiя срэзнi прысутнiчаюць у Ваўкавыску i Воршы[27].