V тып (6 экзэмпляраў). Дзьве з iх (з Малага Замку) былi парныя. Шпора Замкавай гары плацiравана волавам. Разам з ёй знайдзена спражка, праз каторую быў прасунуты раменьчык. Шпоры V тыпу сустракаюцца ў гарадах Полацкай зямлi, Ваўкавыску, Пiнску i Бярэсьцi[62].
Стрэмян у Наваградку амаль не было. Адзiны абломак стрэмя, абкручаны бронзавым дротам, знайдзены на Малым Замку[63].
На Замкавай гары знайдзены дзьве скрабнiцы вышынёй 7 см. па тыпалогii А.М. Кiрпiчнiкава такiя скрабнiцы з пласцiнкавым грэбнем належаць да першага тыпу[64].
Ледаходныя шыпы (5 экзэмпляраў). Сустракаюцца ў абедзьвух частках гораду i прызначалiся для чалавека i каня. Такiя прыстасаваньнi часта знаходзяць у Полацкай зямлi[65].
Па колькасьці i разнастайнасьці зброi Наваградская калекцыя адпавядае ўзбраеньню заходнерускiх гарадоў i блізкая да калекцыі зброi Ваўкавыска, якая наiбольш поўна адлюстроўвае ваенную справу Заходняй Русi. Да таго ж для абодвух гарадоў было характэрна шырокае карыстаньне ўтульчатымi наканечнiкамi стрэлаў. У Ваўкавыску жалезныя наканечнiкi этага тыпу нават пераважалi, складаючы 63% усіх знаходак[66]. Гэта акалічнасьць падмацоўвае выснову А.Ф. Мядзведзева, згодна якому ўтульчатыя наканечнiкi стрэлаў былi распаўсюджаны ўздоўж заходніх гранiц Русi. Для астатніх старажытнарускiх зямляў яны складаюць 1 % адносна чэрашковых[67].
Зброя Наваградка мае агульнарускi характар. Амаль уся яна зроблена мясцовымi рамеснiкамi. Аб гэтым сведчаць нарыхтоўкi жалезных i касьцяных наканечнiкаў стрэлаў. Прыналежнасьць зброi на Малым Замку ўладальнікам багатых дамоў вакольнага гораду, а на Замкавай гары феадалу i яго дружыне, сказалась на тым, што многiя прадметы ўзбраеньня ўпрыгожаны iнкрустацыяй, плацiроўкай i iншымi спосабамi. Акрамя шпораў, якія ў заходнерускiх гарадах нярэдка арнаментаваныя, наваградскiя кавалi фiгурна адкавалi цуглi, пакрыўшы iх бронзавай iнкрустацыяй. Насечка i кропкавы арнамент упрыгожвалi iншыя знаходкi цугляў. Стрэмя было абкручана бронзавым дротам, бронзавымi цвiчкамi аздоблены выраб, якi мы лiчым агалоўем каня. Нават звычайны наканечнiк жалезнай стралы, які прызначаны ворагу, меў насечку ля перехвату.
Спецыфiкай наваградскай калекцыi зброi была вялiкая колькасьць срэзняў у форме вузкай рыдлёвачкi, у якiх А.Ф. Мядзведзеў бачыць зброю манголаў. У Ноўгарад i паселiшчы Прыбалтыкi, якія не былі спустошаны манголамі, дадзеныя наканечнiкi, на думку аўтара, трапiлi пасля нашэсьця манголаў, у вынiку палiтычных i гандлёва-эканамiчных сувязяў[68].
У Наваградку срэзняў знайдзена больш чым у Бiляры — сталiцы Булгар, які манглолы ўзялі ў 1236 г. З 276 жалезных наканечнiкаў стрэлаў, срэзнi-рыдлёвачкі прадстаўлены 11 экзэмплярамi, а ў старажытнарускім Серэнску, які быў абложаны мангольскім войскам у 1238 г., знайдзена 12 такіх срэзняў[69].
Нагадаем, што з 16 наваградскiх срэзняў рыдлёвачак, 13 былi знайдзены на Замкавай гары — Наваградскім дзяцiнцы i паспрабуем зразумець канцэнтрацыю дадзенага вiду ўзбраеньня менавіта ў гэтай частцы гораду з дапамогай летапiсных звестак. Як паведамляе летапiсец пад 1274 г., у складзе рацi Льва Данiлавiча, які пайшоў паходам на Наваградак былi татарскiя воi начале з Ягурчынам, згуртаваныя ў асобны полк. У выніку нападу валынскаму войску ўдалася ўзяць толькi вакольны горад, а дзяцiнец яны ўзяць не змаглi (с.00). Вiдавочна, вялiкая колькасьць мангольскiх стрэлаў на Замкавай гары — гэта сведчаньне безпаспяховых спробаў воiнаў князя Льва, у прыватнасьцi, яго мангольскага палка, заваяваць Наваградскi дзяцiнец.
Як ужо адзначалася, асобныя знаходкi срэзняў- рыдлёвачак вядомыя ў шэрагу заходнерускiх гарадоў, але цiкава, што ў наiбольш багатай ваўкавыскай калекцыi зброi, дзе налiчваецца 234 жалезных наканечнiкаў стрэлаў, такiх срэзняў не было[70].
Раней прыведзеныя пiсьмовыя сведчаньні аб Наваградку паказваюць актыўную ваенную дзейнасьць яго жыхароў, праўда, толькi для другой паловы XIII ст. Наваградцы адбіваюць паходы на горад валынскiх князёў, аб гэтым паведамленьні пад 1252, 1253 i 1254 гадамi. У 1256 г. Раман Данiлавiч, які атрымаў Наваградак ў сваё ўладаньне, збіраецца з гараджанамi на дапамогу свайму бацьку, які ваяваў з яцьвягамi. Пад тым жа годам маецца паведамленьне, што “Роман и новгородци” павiнны былi iсьці да Возвяўля, а адтуль да Кiева. Войшалк, які валодаў Наваградкам у 60-я гады XIII ст. узяўшы з сабой наваградцаў “и пойди в Литву княжить”. Нарэшце пад 1274 г. паведамляецца, што пад напорам валынскага войска, паў Наваградскi вакольны горад, але дзяцiнец утрымаўся.
Выдатная i разнастайная зброя Наваградка, характэрная для жыхароў гораду з пачатку XII ст., якая не саступала лепшым старажытнарускiм ўзорам, давала iм магчымасть i ў XII ст. рабіць блiжнiя i далёкiя паходы, ў якiх прымалi ўдзел не толькi пешыя воi, але i коньнiкі. Гэта зброя дазваляла трымаць у падпарадкаваньнi просты люд гораду i жыхароў Наваградскай акругi.
Спасылкі:
[1] ДН. С. 39., Мал. 28,4.
[2] Paulsen P. Schwertortbander der Wіkіngerzeіt. Stuttgart, 1953. S. 107, 125.
[3] ДН. С. 107., Мал. 88,2.
[4] ДН. Мал. 88,3; Загорульский Э.М. Возникновение Минска. Минск, 1982. Табл. VI,4; Кирпичников А.Н. Древненаруское оружие. (? 2 ?)// САИ. 1966. Серия Е. 1-36
[5] ДН. Мал. 28,13; Побль Л.Д. Древности Белоруссии в музеях Польши. Минск, 1979. Мал. 83,2; Воронин Н.Н. Древнее Гродно. // МИА. 1954. Вып. 41. Мал. 22,1; Штыхов Г.В. Города полоцкой земли. Минск, 1978. Мал. 38,17.
[6] ДН. Мал. 54,12; Зверуго Я.Г. Древний Волковыск. Минск: 1975. Мал. 32,2.
[7] ДН. Мал. 28,14; Кирпичников А.Н. Op. cit. С. 102.
[8] ДН. Мал. 88,5; Загорульский Э.М. Op. cit. С. 216; Штыхов Г.В. Древний Полоцк. Минск, 1975. С. 57; Лысенко П.Ф. Бярэсци. Минск, 1985. Мал. 148,5.
[9] ДН. С. 45., Мал. 34,1.
[10] ДН. С. 107., Мал. 88,8.
[11] Павлова К.В. 1)Раскопки могильника близ Новогрудка. // КСИА. 1965. Вып. 104. С. 100; 2) Раскопки курганов у д. Городиловка. // КСИА. 1973. вып. 135. С. 60; Поболь Л.Д. Op. cit. Мал. 83,1; 84,1,2.
[12] Медведев А.Ф. Ручное метательное оружие // САИ. 1966. Серия Е. 1-36. Лічбы ў дужках пасля найменавання знаходак абазначаюць тып наканечникаў па А.Ф. Мядзведзеву.
[13] Воронин Н.Н. Op. cit. Мал. 22,7; Штыхов Г.В. Города ... Мал. 45,2; Лысенко П.Ф. 1) Города Туровской земли. Минск, 1975. С. 53; 2) Бярэсци. Мал. 150; Алексеев Л.В. Полоцкая земля. М., 1966, Мал. 43,6; 72,12,13; Зверуго Я.Г. Op. cit. Мал. 33,1.
[14] ДН. Мал. 81; Воронин Н.Н. Op. cit. Мал. 22,8; Зверуго Я.Г. Op. cit. Мал. 33,5.
[15] Медведев А.Ф. Op. cit. С. 57.
[16] Зверуго Я.Г. Op. cit. С. 105; Загорульский Э.М. Указ. счо. Табл. VIII,11-13; Лысенко П.Ф. Города ... Мал. 28,3-5; Медведев А.Ф. Op. cit. С. 59.
[17] Загорульский Э.М. Op. cit. Табл. VIII,20.
[18] ДН. Мал. 47.1; Загорульский Э.М. Op. cit. табл. IX,1-4; Штыхов Г.В. Города... Мал. 45,22.
[19] ДН. Мал. 28,8; 47,4; 60,5; Воронин Н.Н. Op. cit. Мал. 22,5; Штыхов Г.В. Op. cit. Мал. 45,21; Зверуго Я.Г. Op. cit. Мал. 33,21.
[20] ДН. Мал. 34,2; Воронин Н.Н. Op. cit. Мал. 22,4;Медведев А.Ф. Op. cit. С. 65; Зверуго Я.Г. Op. cit. Мал. 33,12.
[21] ДН. Мал. 81,1; Зверуго Я.Г. Op. cit. Мал. 33,14; Штыхов Г.В. Города... Мал. 45,9.
[22] ДН. Мал. 47,5; 67,5; Лысенко П.Ф. Города ... С. 52; Зверуго Я.Г. 1) Op. cit. Мал. 33,25; Археологические работы в Слониме.// БС. Мал. 17,6.
[23] ДН. Мал. 55,4; Зверуго Я.Г. Op. cit. С. 107., Мал. 33,15.
[24] ДН. Мал. 55,8; Зверуго Я.Г. Op. cit. Мал. 33,16; Штыхов Г.В. Op. cit. Мал. 45,28.
[25] ДН. Мал. 71,1; Зверуго Я.Г. Op. cit. Мал. 33,18; Загорульский Э.М. Op. cit. табл. IX,5.
[26] ДН. Мал. 55,5; Зверуго Я.Г. Op. cit. Мал. 33,17.
[27] ДН. Мал. 19,10; Зверуго Я.Г. Op. cit. Мал. 33,22-24; Штыхов Г.В. Op. cit. Мал. 45,26.
[28] Медведев А.Ф. Op. cit. С. 73.
[29] Штыхов Г.В. 1) Древний Полоцк. С. 105; 2) Города ... Мал. 45,5,6; Зверуго Я.Г. Op. cit. Мал. 33, 26.
[30] Медведев А.Ф. Op. cit. С. 75.
[31] ДН. Мал. 78,4; Медведев А.Ф. Op. cit. С. 75; Воронин Н.Н. Op. cit. Мал. 88,100; Штыхов Г.В. 1) Города ... Мал. 45,35; 2) Древний Полоцк. Мал. 30,2; Загорульский Э.М. Op. cit. Табл. X,1; Лысенко П.Ф. 1) Города ... Мал. 38,2,3; 2) Берестье. Мал. 150,9.