Шклянкападобныя пасудзiны з пятлястым венчыкам (6 экзэмпляраў). Часам такiя пасудзiны мелi вертыкальныя рэбры (мал.). Паралелi iм знайдзены ў тых самых гарадах Заходняй Русi, дзе вядомыя вострадонныя келiхi[29].
У пабудове Малага Замка другой паловы XII ст. знайдзена 25 абломкаў шклянога посуда з безколернага шкла, упрыгожаныя нiцямi з блакiтнага i сiняга шкла[30]. Абломкi такiх жа пасудзiн сустракалiся ў культурным слоі. Форму такiх пасудзiн не ўдалася аднавiць. Фрагменты шкляных пасудзiн з накладнымi нiцямi знайдзены ў Тураве[31]. Ножку пасудзiны, анаментаваную паласой фiялетавага шкла i верхнюю частку чаркi з выступаючым рэльефам, можна супаставiць са знаходкамi з Полацка[32].
Астатнія наваградскiя пасудзiны, вырабленыя па старажытнарускім рэцэпце, пакуль не маюць аналогiй. Гэта гаршкападобныя (5 экзэмпляраў) (мал.), колбы (5 экзэмпляраў), рыфлёны флакон, упрыгожаны фiялетавай шкляной спiральлю, абломак бiрузовай пасудзiны з акруглымi сьценкамi, талерка, унутраная частка якой упрыгожана карычнева-фiялетавай эмальлю, абломак тоўстасьценнай пасудзiны з валiкам (мал.) i інш.[33]
У лiтаратуры агульнапрызнана кiеўскае паходжаньне Наваградскiх пасудзiн, зробленых з калiева-свiнцова-кремнязёмнага шкла, як i такiх жа пасудзiн з iншых заходнерускiх гарадоў. Жаданьне беларускага мастацтвазнаўцы М.М. Янiцкай у Наваградскім шкляным посудзе бычыць мясцовую прадукцыю, не мае падстаў[34]. У Кiеве адкрыты майстэрнi, вырабы якiх блiзкiя да наваградскiх. Так на тэрыторыi “гораду Яраслава”, былi: вострадонны келiх, бакалы на паддоне, пасудзiны, упрыгожаныя шкляной нiткай i інш. На тэрыторыi Падолу выраблялi чаркi i iншыя шкляныя пасудзiны. Такі ж малюнак назіраецца i ў майстэрнях Кiева-Пячорскай лаўры[35].
Аб ваконным шкле багатых дамоў вакольнага гораду мы гаварылі ў главе 3 (с. 00). У дадатак трэба адзначыць, што безколерныя з жаўтаватым адлiвам ваконныя шлiскi па колеру i фактуры шкла надзвычай падобныя да кiеўскага шклянога посуду. Падобны i рэцэпт вырабу абодвух вiдаў шкляных вырабаў. Асобныя фрагменты наваградскага ваконнага шкла, звараны з дамесам кальцыя. Гэта, на думку Ю.Л. Шчапавай, сведчыць аб тым, што такое шкло вышла з майстэрняў грэчаскiх майстроў, якiя перасялiлiся ў Кiеў[36]. Акрамя Кiева, ваконнае шкло выраблялi i ў Пераяслаўлі[37].
Ваконнае шкло з’яўляецца ў Наваградку амаль адначасова са шклянымi кiеўскiмi пасудзiнамi. Калi самы раньнi вострадонны келiх належыць да наваградскага жылога дому другой паловы XII ст., то ваконныя дыскi зафiксаваны ў першай палове XII ст. адразу ў трох дамах. Яны прыбывалi ў Наваградак напрацягу ўсяго XII i першай паловы XIII вв.[38]
Вялiкая колькасьць ваконнага шкла на Малым Замку Наваградка выводзіць гэты горад на першае месца па колькасьці знаходак такога кшталту, што тлумачыцца канцэнтрацыяй на дадзенай тэрыторыi багатых жылых дамоў. На Замкавай гары жылыя пабудовы знацi не трапiлi ў наш раскоп i таму там не знайдзена нi аднаго фрагмента ваконнага шкла, хаця няма сумненьня, што i на дзяцiнцы дамы яго сацыяльных вярхоў былi зашклёныя. Знаходкi ваконнага шкла ў заходнерускiх гарадах Ваўкавыску i Тураве паходзяць менавіта з тэрыторыi iх дзяцiнцаў[39].
Значны аб’ём шклоробчых работ майстэрнi Кiева-Пячорскай лаўры, дзе, побач са шкляным посудам было знайдзена шмат ваконнага шкла[40], iдэнтычнага наваградскаму, не пакідае сумненьня ў тым, што шкляныя пасудзiны i ваконныя дыскi Наваградка былi дастаўлены з Кiева.
Шкляныя ўстаўкi (10 экзэмпляраў). Зробленыя, пераважна, з сiняга альбо зялёнага шкла, маюць авальную, акруглую, подтрохвугольную альбо квадратную форму. З сямi ўставак, якія былі прааналiзаваны, пяць былi зроблены ў старажытнарускiх майстэрнях. Такія знаходкi, па матэрыялах Малага Замка, пабытавалi ў Наваградку з другой паловы XII ст.[41] Да асобна знайдзеных уставак трэба далучыць чатыры сэрцападобныя з зялёнага шкла, устаўленыя ў срэбныя з пазалотай бляшкi[42]. Яны таксама былi зроблены з калiева-свiнцова-крэмнезёмнага шкла. Шкляныя ўстаўкi разнастайных формаў знайдзены ў Полацку, Ваўкавыску, Тураве i Гродне. У апошнім, вялiкія па сваіх памерах (дыяметр да 3 см.) устаўкi, верагодна, упрыгожвалi кнiгi[43].
У Наваградку i яго навакольлі знайдзена шмат шкляных пацерак. З пабудоў i культурнага слоя паходзяць 253 знаходкi. Пры гэтым на Замкавай гары знайдзена толькi восем пацерак. Нітка з бiсера ў колькасьці 90 штук была знайдзена пры пахаваньнi на хрысьцiянскіх могілках Малага Замка[44]. Больш за 500 бiсерных пацерак знайдзена ў наваградскім курганным магiльнiку. Асобныя ніткі мелi да 150 пацерак. У іншых курганах шкляные пацеркi сустракаюцца ў невялікай колькасьці[45]. У масе шкляных пацерак пераважаюць вырабы старажытнарускага, больш дакладна кiеўскага паходжаньня, зробленыя са свiнцовага альбо калiева-свiнцовага шкла. Пры вывучэньнi старажытнарускiх шкляных пацерак Наваградка і яго ваколiц, выкарыстаны дадзеныя аналагiчных знаходак, хімічны аналіз рабілі М.Ф. Фехнер, Ю.Л. Шчапава i З.А. Львова. Старажытнарускiя пацеркi Наваградка i яго ваколiц маюць паралелi ва ўсіх заходнерускiх гарадах i iншых помнiках, даследаваных на тэрыторыi Беларусi. Гэта пазбаўляе ад неабходнасьцi паказваць паралелi для кожгага тыпу нашых пацерак.
Старажытнарускiя пацеркi прадстаўлены наступнымi тыпамi:
Бiтрапецэпадобныя (8 экзэмпляраў). Зроблены з сiняга i зялёнага шкла. Наiбольш раньняя пацерка дадзенага тыпу знайдзена ў пабудове другой паловы XI ст.[46] Хiмiчны аналiз паказаў, што шкло адной з такiх пацерак было свiнцова-крэмнезёмнае.
Шарападобныя (12 экзэмпляраў). Сярод знаходак пераважалi вялiкiя пацеркi (дыяметр да 1,5 см) (мал.). Зробленыя з жоўтага, сiняга, зялёнага, фiялетавага шкла. Шкло безколерных пацерак часам нагадвае ваконнае i шкло пасудзiн. Наiбольш раньняя шарападобная пацерка знайдзена ў Наваградскім магiльнiку[47]. Як разавыя знаходкі такiя пацеркi сустракалiся на працягу ўсёй гiсторыi старажытнарускага гораду. Жоўтыя шарападобныя пацеркi, як паказалi аналiзы, зроблены з калiева-свiнцова-крэмнезёмнага шкла.
Зонныя (39 экзэмпляраў) (мал.). Пераважаюць пацеркi з сiняга i зялёнага шкла, едзiнкава сустракаюцца жоўтыя i безколерныя. Адна пацерка зроблена з чырвонага шкла. Зонныя пацеркi сустракаюцца ва ўсіх слаях старажытнарускага гораду. Знаходка з перадмацерыковага слоя была буйнейшай за астатнія (дыяметр 1 см.). У пабудове першай паловы XII ст. сустракаюцца жоўтыя зонныя пацеркi, а для жылых дамоў другой паловы XII i для XIII стст. характэрныя сiнiя i зялёныя. Хiмiчны аналiз зоннай пацеркi вядомы для знаходкi з фiялетавага шкла, якое было калiева-свiнцова-крэмнезёмнае[48]. Фiялетавых зонных пацерак у Наваградку не было, але, верагодна, склад нашых пацерак быў такi самы. Зонныя пацеркi Наваградка, што належалі да часу да сярэдзiны XII ст. былi, бясспрэчна, кiеўскага паходжаньня. Што датычыць знаходак больш позняга часу, то яны маглi быць зроблены i ў другiх гарадах, паколькі ў гэты час выраб пацерак распаўсюджваецца ў шэрагу помнiкаў Старажытнай Русi[49].
Пранiзкi — двайныя i трайныя (9 экзэмпляраў) з сiняга, зялёнага i жоўтага шкла (мал.).
Пацеркi з абадком i пласцiнкавым арнаментам (6 экзэмпляраў). Яны распiсаны хвалiстымi лiнiямi зялёнага, жоўтага i карычневага колераў. З’яўляюцца ў Наваградку ў пабудовах другой паловы XII ст.[50] Пацеркi з пласцiнкавым арнаментам падрабязна апiсала Ю.Л. Шчапава, уключыўшы i наваградскiя знаходкi. Аўтар схіляецца да думкі, што такiя пацеркi выраблялi ў Кiеве, дзе ў iх вытворчасьці маглi, побач са старажытнарускiмi рамеснiкамi, прымать удзел майстры грэкi. Частка ж такiх пацерак магла быць зроблена ў Ноўгарадзе[51].
Плоскiя падоўжаныя — “рыбападобныя” (7 экзэмпляраў). Зроблены з бледна-блакiтнага шкла, яны з’яўляюцца адначасова з пацеркамi з пласцiнчатым арнаментам. У адной з пабудоў другой паловы XII ст. знайдзена чатыры падобныя пацеркi[52]. Па складу шкла адна з “рыбопадобных” пацерак была калiева-свiнцова-крэмнезёмнай[53].
Цылiндрычныя (2 экзэмпляры). Абедзве пацеркi зроблены з зялёнага шкла (мал.). Адна са знаходак уваходзiла ў iнвентар пабудовы другой паловы XII ст.[54]