Паспрабуем разгледзець тыя прывазныя вырабы Наваградка, якія былі прывезены з краiн Паўночнай, Цэнтральнай i Заходняй Европы.
Пастаўшчыком медзi для Ноўгараду i Латвii лiчыццца Швецыя[109]. Магчыма, што старажытнарускi Наваградак таксама атрымоўваў медзь з гэтай краiны. Паўночнае аблiчча мае касьцяны футаляр для грэбня са “сьцяжкамi”, якi належыць да раньняй гiсторыi Наваградка[110]. Такі арнамент ёсьць на футалярах i грэбнях Бiркi, Латвii i Старай Ладагi. Э.Д. Шнорэ лічыць, што вырабы з такiм арнаментам былi прывезены з паўднёвага берагу Балтыйскага мора[111]. Магчыма, што скандынаўскiмi з’яўляюцца некаторыя наваградскiя аднабаковыя грэбнi з накладнымi пласцiнкамi, якія прымацаваныя цвiчкамi. Падобныя распаўсюджаны ў Старажытнай Русi, а таксама Швецыi, Германii i Польшчы[112].
Асобныя знаходкi з Наваградка можна разглядаць як падражаньне скандынаўскім вырабам. Напрыклад жалезная спражка з увагнутымi бакамi, што знайдзена ў пабудове канца X ст. Аналагічная паходзiць з Ваўкавыска, дзе скандынаўскiя знаходкi больш выразныя чым у Наваградку. Спражкi такой формы вядомыя ў Бiрке. Там яны iнкруставаны срэбрам[113]. Бронзавая крыжападобная прывеска з прымацаваным вушкам таксама магла быць падражаньнем паўночным упрыгожаньням. Прывескi такой формы знайдзены ў Бiрке, а ў нашай краіне, яны вядомыя ў Кiеўскім некропалі, у пахаваньнi, дзе побач з другiмi рэчамi, былi шкарлупападобныя фiбулы[114].
Цяжка сказать аб знаходках наканечнiкаў жалезных ланцэтападобных стрэлаў — ці праўляюць яны скандынаўскі ўплыў. У блiзкім па культуры Ваўкавыску ланцэтападобныя наканечнiкi спалучалiся з другiмi скандынаўскiмi знаходкамi адной з частак паселiшча — Муравельнiка (антрапаморфныя прывескi, ключ, шпоры)[115].
Бронзавая булаўка з культурнага слоя Наваградка з навершыем у выглядзе фiгуркi птушачкi, нагадвае булаўкi Фiнляндыi[116].
У кнiзе “Старажытны Наваградак” выказана мяркаваньне аб тым, што каляровыя металы ў наш горад прывозiлi не толькi з Паўночнай, але i з Цэнтральнай Еўропы. Калi лiчыць, што Паўночна-заходняя i Заходняя Русь карысталіся каляровымі металамi з адных i тых самых зямляў, то гэта мяркаваньне падмацаванае знаходкамi бясспрэчна польскага свiнца ў Ноўгарадзе[117]. Дакладнае вызначэньне крыніц каляровых металаў ускладняецца тым, што яны былi розныя. Да таго ж мясцовыя рамеснiкi свабодна iх змешвалi[118].
Невялiкая группа керамiкi першапачатковага Наваградка, упрыгожаная рамбiчным i авальным штампам, адлюстроўвае кантакты наваградцаў з заходне-славянскiмi зямлямi[119]. Хаця гэта маглi быць не столькi кантакты, колькі перасяленьне ў Наваградак асобных груп мазаўшан, якiя выраблялi падобны посуд.
З польскай тэрыторыяй звязана акругла-прамавугольная жалезная спражка са срэбнай насечкай (мал.). Блiзкая ёй па форме i арнаментацыi спражка знайдзена ў каменным магiльнiку Чарна Велька на тэрыторыi Польскага Падляшша[120]. Да старажытнасьцяў Польшчы мы адносiм таксама прыгожа арнаментаваны касьцяны iгольнiк[121]. Тыповымi знаходкамi ў польскiх скарбах з’яўляюцца бронзавыя пацеркi — шарападобныя з дробнай зерню i авальная са сканай нiткай паблiзу адтулiн[122].
Праз Польшчу альбо Паўднёва-Усходнюю Прыбалтыку трапiла ў Наваградак бронзавая чара са слядамi шматлiкiх рамонтаў. Наваградская знаходка iдэнтычная чары з магiльнiка Стэфанова Вейгероўскага павету[123].
У Наваградку маецца невялiкая колькасьць фрагментаў шкляных пасудзiн заходнееўрапейскага паходжаньня, шкло якiх з’яўляецца калiева-кальцыева-магнiева-крэмнезёмным. З Замкавай гары (дзяцiнца) паходзiць абломак тоўстасьценнай гранёнай пасудзiны з безколернага шкла, з вертыкальнымi палосамi, што нанесены белай эмальлю (мал.). У вакольным горадзе заходнееўрапейскiя пасудзiны мелi петлепадобныя венчыкi. Да гэтай групы посуду належаць таксама фрагменты з бязколернага тоўстага шкла з палосамi, нанесенымi чырвонай, жоўтай i белай эмальлю[124].
Важкай знаходкай з’яўляецца тонкi залаты пярсьцёнак з чырвоным каменьчыкам. На яго абадку з перахватамi выгравiраваны лацiнскiя літары, з лiку якіх чытаюцца: i, v, s, d, u, n, m, a.[125] Д.А. Дрбоглав прачытаў надпiс на пярсьцёнку наступным чынам: “Jesus dominus vindicarit me” - “Iiсус Гасподзь выратаваў мяне”. Гэты ахоўны пярсьцёнак, трэба думаць, трапіў у Наваградак разам са сваёй уладальнiцай. Да прадукцыi заходнееўрапейскай майстэрнi трэба аднесьцi i маленькую залатую бляшку з чырвоным камянем[126], які падобны на камень апiсанага вышэй пярсьцёнка.
Заходняе паходжаньне маюць крыштальныя ўстаўкi, якія знайдзены ў пабудове першай паловы XII ст. Адна з iх плоская, а другая пiрамiдальная[127]. Надзвычай рэдкай знаходкай для Старажытнай Русi з’яўляецца заходнееўрапейская шкляная гемма, знайдзеная пры раскопках Наваградскага храма. Аднак, паколькі яна звязана з духоўным жыцьцём гараджан, то будзе разглядацца ў наступнай главе.
Значная частка Наваградскага iмпарту паходзiць з хрiсьцiянскага i мусульманскага Ўсходу i паўднёвага памежжа Русi. З апошнiм звязаны завушніцы ў выглядзе пытальніка (6 экзэмпляраў), на двух з iх былi надзеты сiнiя шкляные пацеркi, а на астатнія - бронзавыя спiралькi[128]. У Ноўгарадзе i некаторых другiх старажытнарускiх помнiках падобныя завушнiцы належаць да XIV-XV стст.[129] У Наваградку яны з’явiлiся не пазней XIII ст., бо былi знайдзены ў слоі пад пяском, што насыпаны на тэрыторыi Малага Замка, пасля разбурэньня вакольнага гораду, зафiксаванага пад 1274 г. Па ўсёй верагоднасьці, завушнiцы такой формы трапiлi ў Наваградак з тэрыторыi полаўцаў, дзе такiя ўпрыгожаньнi маглi з’явiцца ў пачатку XIII ст.[130] Аднак, завушнiцы ў выглядзе пытальніка, палавецкiя па сваім паходжаньні, магчыма, трапiлi ў Наваградак вельмі своеасаблівым спосабам. У летапiсным паведамленьнi аб першым паходзе князя Данiiла на гарады Панямоньня, у тым лiку i на Наваградак, сярод удзельнiкаў паходу ўспамiнаецца сват валынскага князя Цягак “с половци”[131]. У Заходняй Русi група паселiшчаў палавецкага паходжаньня вядомая ў былой Палавецкай воласьцi Брэсцкага павету Гродзенскай губернi. Цюрка-палавецкiя тапонiмы i iмёны з цюрскiмi карнямi сустракаюцца ў Каменецкім i Пружанскім районах Брэсцкай вобласьцi[132]. Такiм чынам, палавецкiя ўпрыгожаньнi Наваградка маглі трапіць з тымi полаўцамi, якiя засялялi пэўныя землi Заходняй Русi i ўваходзiлi ў склад валынскага войска.
З палавецкiм светам звязаны жалезны выраб Замкавай гары даўжынёй 21 см., адзiн канец якога заканчваецца крукам, а другі пятлёй. (мал.). Зусім ненечаканыя блізкія аналогii знаходкі маюцца ў паўднёва-сiбiрскiх старажытнасьцях, дзе іх разглядаюць як крукі каб прадзёргiваць рамяні збруi. Д.Г. Савiнаў лiчыць, што менавіта такiя крукi стылiзавана паказаны на палавецкiх бабах i што рэчы гэтага тыпу былi шырока распаўсюджаны ў асяроддзі качэўнiкаў у пачатку II тысячагоддзя н.э.[133]
На Малым Замку знайдзены два абломкі белаглiнянай керамiкi, пакрытыя блакітна-зялёнай палiвай з чорным роспiсам. Падобная керамiка ў Старай Разанi разглядаецца як прывазная з Залатой Арды[134].
Землi, падуладныя Вiзантыi прадстаўлены шматлiкiмi фрагментамi амфар. У Наваградку знайдзена каля 2750 абломкаў гэтых пасудзiн., якія належалі, прыблізна, 80 амфарам. Пераважная частка, каля 2500 фрагментаў, паходзiць з вакольнага гораду. Першыя амфары з’явiлiся ў Наваградку ў самым пачатку XII ст. У пабудовах першай паловы XII ст. сустрэлiся ад трох да васьмi пасудзiн, а ў дамах другой паловы гэтага стагоддзя ад двух да дзесяцi амфар. У пабудовах XIII ст. знайдзена ад двух да пяцi амфар. Пазней, пасля таго як паўднёвыя шляхi, па якiх прыбылi амфары былi захоплены манголамi, дадзеныя пасудзiны выкарыстоўвалiся ў якасьці тары.
Амфары Малага Замка М.У. Малеўская размяркавала на пяць тыпаў.
Пераважаюць амфары другога тыпу (82%) з уздутым барозчатым тулавам i дугападобнымi ручкамi (мал.). Амфары першага тыпу - грушападобныя з вузкiм дном, высокiм горлам i паднятымi ручкамi - складалi 8,3%. Астатнія тыпы амфар складалi ад 0,9 до 5,5%.[135] На амфарах першага, але пераважна, другога тыпаў захавалiся графiцi. У адном выпадку выдрапана iмя ўладальніка “Олъкъсн”[136]. Iмёны гаспадароў пасудзiн “Гаврiло”, “Доброгост”, “Прокоп”, часам з тумачэньнем “Ярополче вiно”, “Мстiславля корчага” i інш. выдрапаны на амфарах Пiнска, Кiева i некаторых iншых старажытнарускiх гарадоў[137]. На Наваградскiх амфарах мелiся таксама графiцi у выглядзе асобных старажытнарускiх букв i геаметрычных фiгур — кругоў, пяцiканцовых зорак, крыжа, які ўпiсаны ў круг (мал.) i iншыя выявы i простыя лiнii.