Наваградская калекцыя вiзантыйскiх шкляных пасудзiн прыкметная не толькi сваімi дасканалымi ўзорамi, але i тым, што яны прыбывалi ў горад партыямi. У горадзе налiчваецца тры сiнiя флаконы, што распiсаны золатам i белай альбо жоўтай эмальлю, столькi ж пасудзiн з чырвонага шкла з залатым роспiсам, не меньш чым дзве пасудзiны з сiня-белага шкла. Флаконы, чашы i вазы з малочна-белага шкла, распiсаныя золатам, часам у спалучэньнi з чырвонай эмальлю таксама прадстаўлены не адзiнкавымi экзэмплярамi, а флакон i чару, што знайдзены ў адной пабудове, увогуле можна лiчыць прадукцыяй аднаго майстра. Абломкi зпаянага дымчатага шкла з Малага Замка, дазваляюць мяркаваць, што на вакольным горадзе Наваградка мог быць яшчэ адзiн “келіх Ядвiгi”. Гэта выснова асабліва важная таму, што на думку Ю.Л. Шчапавай, наваградскi келіх з’яўляецца адзiнай сапраўднай сярэдневяковай знаходкай, у той час як астатнія “келiхi Ядвiгi”, што захоўваюцца ў Польшчы i Заходняй Еўропе, з’яўляюцца падражаньнямi такiм пасудзiнам і зроблены ў XVII-XVIII стст.[159]
Перавага канстантынопальскiх вырабаў у Наваградку не значыць таго, што сярод шкляных пасудзiн не было прадукцыі правiнцыйных вiзантыйскiх майстэрняў. Звесткі аб апошнiх нешматлікія i вядомыя пакуль толькi па матэрыялах Карынфу.
Знаходкi вiзантыйскiх шкляных пасудзiн у гарадах Старажытнай Русi не шматлiкiя. Сярод заходнерускiх гарадоў абломкi iх сустракаюцца толькi ў Тураве[160]. Няшмат такiх пасудзiн было ў Кiеве, Ноўгарадзе, Старой Разанi, Ўшчыжы, Старой Ладаге, Смаленску i Гарадзiшчы пад Ноўгарадам[161]. У гарадах за межамi Старажытнай Русi, якiя вядомыя сваімi трывалымi сувязямi з Вiзантыяй, асартымент вiзантыйскага посуду са шкла быў невялікі. Так у Херсоне — наiбуйнейшай вiзантыйскай калонii ў Паўночным Прычарнамор’і, пры немалой колькасьці фрагментаў вiзантыйскага шкла няма тае разнастайнасьці формаў шклянога посуду, што ёсьць у Наваградку[162]. У сярэдневяковых гарадах Арменii (Двiн, Анi), якія цесна звязаныя Вiзантыяй, колькасьць шкляных вiзантыйскiх пасудзiн вельмі невялiкая[163].
Сярод упрыгожаньняў з натрыева-кальцыева-крэмнезёмнага шкла, да вiзантыйскiх вырабаў належаць сiнiя i блакітныя бранзалеты (15% знаходак). Вядома, што шкляные бранзалеты выраблялi ў Карынфе[164]. Вiзантыйскiя шкляные бранзалеты сустракаюцца ў шэрагу заходнерускiх гарадоў — Вiцебску, Оршы, Мiнску i Ваўкавыску. Па колькасьці гэтых прывазных упрыгожаньняў блiжэй за ўсё Ваўкавыск, дзе такiя бранзалеты складалi 13%[165]. Асобная група шкляных бранзалетаў прадстаўлена вырабамi, iнкруставанымi шкляной крошкай, з зашчыпамi на паверхні. Аналогii да iх сустракаюцца на поўдні нашай краiны (Саркел, Тмутаракань, Херсанэс)[166]. Iх, верагодна, таксама трэба лiчыць вiзантыйскiмі вырабамі.
Вялiкую колькасьць упрыгожаньняў з натрыева-кальцыева-крэмнязёмнага шкла складаюць пацеркі. Не маючы пераканаўчых вiзантыйскiх аналогiй, мы адносiм iх да міжземнаморскага імпарту, маючы на ўвазе большы абшар, чым Вiзантыя i яе правiнцыi.
Сярод пацерак колькасна пераважае бiсер. Праўда, у культурным слоі Малага Замка i Замкавай гары ёсьць адзiнкавыя знаходкi зялёнага i жоўтага бiсеру. Аднак, пры пахаваньні ачэльлі з жоўтага бiсеру былi распаўсюджаным упрыгожаньнем у наваградцаў. У чатырох жаночых пахаваньнях гарадскога курганнага магiльнiка знайдзены 425 бiсерныя пацеркі. Пры адным з пахаваньняў наваградскага магiльнiка на Малым Замку было ачэльле, што сабранае з 90 такiх пацерак[167]. Такiм чынам, лiк бiсерных пацерак Наваградка i яго магiльнiка перавышае 500 экзэмпляраў бiсеру. У iншых заходнерускiх гарадах бiсер сустрается адзiнкава альбо ў невялікай колькасьці[168], а ў блiзкім па культуры Ваўкавыску яго няма зусім.
З.А. Львова разглядае старажытнарускi бiсер як iмпарт з Мiжземнамор’я. Верагодна, такое ж паходжаньне i нашых знаходак. Спецыфiкай Наваградка з’яўляецца позняе пабытаваньне бiсеру. У той час як у Ноўгарадзе бiсер у канцы XI - пачатку XII стст. - вялiкая рэдкасть[169], то на нашым помнiку, як вынікае са знаходкі ачэльлья ў пахаваньні першай паловы XII ст., ён быў дастаткова распаўсюджаны.
Лiмонныя пацеркi — адзiнарные, двайныя i трайныя (6 экзэмпляраў). Колер iх жоўты. Мяркуючы па комплексах, такiя пацеркi з’яўляюцца ў першай палове XI ст. i не выходзяць за межы гэтага стагоддзя. Аб гэтым сведчыць знаходка з кургана каля в. Мольнiчы[170]. Лiмонныя пацеркi знайдзены амаль ва ўсіх заходнерускiх гарадах.
Мазаiчныя цылiндрычныя пранiзкi (6 экзэмпляраў) (мал. ). У Наваградку падобныя пранiзкi звязаны з пачаткам iснаваньня паселiшча на Малым Замку. У кургане каля в. Сялец мазаiчная пранiзка знайдзена пры пахаваньнi з абрадам трупапакладаньня[171], які ў гэтых месцах усталёўваецца не раней XI ст. Мазаiчныя пранiзкi — архаiчны вiд пацерак. У Ладаге ён характэрны для культурнага слою VIII-IX стст. i радзей X ст.[172] У Наваградку, як можна пераканацца, такiя пацеркi былi распаўсюджаны пазней. Часам да сярэдзiны XI ст. як датуецца мазаiчная пацерка з Лукомля[173].
Глазчатыя (5 экзэмпляраў). На Малым Замку знайдзены чорная пацерка з рэльефным арнаментам з белага i чырвонага шкла i дзьве жоўтыя з белымi i чырвонымi кветкамi. Дзьве апошнiя знайдзены ў пабудовах канца X i першай паловы XI ст. Па адной глазчатай пацерке знайдзена ў курганных магiльнiках[174]. Аналагiчныя знаходкi вядомыя в Вiцебску, Мiнску, гарадзiшчы на Менцы[175] i некаторых iншых заходнерускiх помнiках.
Бочкападобныя з залатой пракладкай (9 экзэмпляраў). На паселiшчы знайдзены толькi дзьве такiя пацеркi, адна з iх у пабудове другой паловы XI ст. Астатнія паходзяць з курганаў[176]. Аналагiчныя пацеркi характэрныя для многiх гарадоў Заходняй Русi (Ваўкавыск, Вiцебск, Лукомль i інш.)[177].
Адзiная срэбнашкляная цылiндрычная паходзiць з магiльнiка каля в. Мольнiчы. У старажытнарускiх помнiках падобныя пацеркi датуюцца канцом X - пачатакм XII ст.[178]
Рабрыстыя з жоўтага i сiняга шкла (4 экзэмпляры). Адна з пацерак знайдзена ў пабудове першай паловы XI ст. разам з лiмоннымi i глазчатай. Больш дробныя належалi да пабудовы першай паловы XII ст.[179] Рабрыстыя пацеркi знайдзены таксама ў Вiцебску, Оршы i Ваўкавыску[180].
Ягадападобныя (2 экзэмпляры). Зроблены з жоўтага i зялёнага шкла. Абедзьве пацеркi знайдзены ў пабудовах другой паловы XII ст. на Малым Замку, хаця ў лiтаратуры датуюцца X - пачаткам XII ст.[181]
Плоскавыпуклыя (2 экзэмпляры). Шкло iх сiняе i зялёнае. Знайдзены на Малым Замку. Адна з iх належала да пабудовы другой паловы XII ст. Разам з тым, падобныя пацеркi вядомыя ў магiльнiку Бiрка[182].
Прызматычныя пацеркi, падражаньне сердалiкавым (3 экзэмпляры), з’яўляюцца рэдкiмi знаходкамi[183].
Прызматычная пацерка з сiняга шкла з беларамбiчнымi ўстаўкамi (мал. ). Знайдзена на Замкавай гары. Датуецца X-XI стст.[184]
Шарападобныя чорныя з хвалiстай iнкрустацыяй з белага, жоўтага i блакiтнага шкла (3 экзэмпляры) (мал. ). Падобныя пацеркi вядомыя ў Мiнску i Бярэсьцi[185]. У Ноўгарадзе такiя пацеркi з’яўляюцца ў XII ст. i пабытуюць да XIV ст.[186]
Шарападобныя палiхромныя (3 экзэмпляры). Дзьве з iх знайдзены ў пабудове другой паловы XII ст. Паралелi такiм пацеркам вядомыя ў паўднёварускiх помнiках (Белая Вежа, Данецкае гарадзiшча)[187].
Адзiнкавымi знаходкамi з’яўляюцца зялёныя пацеркi: цылiндрычная i квадратная ў сячэньнi з уключэньнем белага шкла, а таксама буйная бiтрапецэпадобная з празрыстага бледна-зялёнага шкла з жалабкамi на паверхнi[188].
Такiм чынам, колькасьць пацерак са шкла, што зварана па “антычным” рацэпце перавышае 560 штук, з iх больш за 500 прыходзiцца на бiсер, які пабытаваў в Наваградку даўжэй чым у iншых старажытнарускiх помнiках.
Устаўкi (2 экзэмпляры) з зялёнага шкла (мал.). Знайдзены па адным экземпляры ў абедзьвух частках гораду.
Пярсьцёнкi (2 экзэмпляры). Абодва паходзяць з Малага Замка. Абломак пярсьцёнка з карычневага шкла з iнкрустацыяй належыць да iнвентара пабудовы першай паловы XI ст. Па заключэньню М.У. Малеўскай, ён блiзкі да шкляных вырабаў Закаўказзя X-XI стст.[189] Сiнi пярсьцёнак, распiсаны сiняй i блакiтнай эмальлю, знайдзены ў пабудове другой паловы XII ст., па характару роспiсу блiзкі да шкляных вырабаў Карынфу i Херсанэсу[190].