На тэрыторыi Малага Замка пабытавалi i iншыя фаянсавыя пасудзiны з Iрана. Знайдзена частка донца на паддоне. На белым фоне яго рэльефна паказаны птушыныя лапы, выкананыя кобальтам i марганцам. Гэту знаходку можна супаставiць з чарай XII ст. з калекцыi Э. Хiчкока, на дне якой маецца выява драпежнай птушкі. Фiгура яе рэльефная i афарбавана ў чырвоны, сiнi i зялёны колеры[213].
Асобную групу складалi фаянсавыя пасудзiны з кракелюрамi. Абломкi iх адносiлiся да чатырох экзэмпляраў. Гэта былi венчык мiнiацюрнай пасудзiны (дыяметр 4 см.), пасудзiна з атагнутым венчыкам, які распiсаны золатам, пасудзiна з гравiроўкай па сырым цесьце, пакрытая ярка сiняй палівай i пасудзiна, на паверхнi якой, акрамя кракелюраў, нанесены люстравы роспiс. Паралелi пасудзiнам з кракелюрамi вядомыя ў прыватных зборах[214].
На тэрыторыi Заходняй Русi абломкi iранскай керамiкi з люстравым роспiсам знайдзены ў Полацку i Лукомлi. У апошнім гэта абломак блюда, якое ўпрыгожана арабескай[215].
У кнiзе “Старажытны Наваградак” адзначалася, што iранскі фаянсавы посуд рэдка сустракаецца ў старажытнарускiх гарадах. У апошнiя гады становішча нескалькі змянiлася. Акрамя ўспамянутых знаходак у Полацку i Лукомлi, такiя пасудзiны пабытавалi ў Ноўгарадзе, Смаленску, Тмутараканi, Гарадзiшчы пад Ноўгарадам. Асабліва цiкавыя знаходкi iранскiх фаянсовых пасудзiн у Паўночна-Усходняй Русi. У Старай Рязанi на сядзібах баяр i рамеснiкаў сабраны фрагменты, якія належалi, прыкладна 30 такiм пасудзiнам. Выразнай знаходкай з’яўляецца палiваны збанок з Суздаля з эпiграфiчным арнаментам[216]. Цiкава, што добра вывучаны iранскі фаянсавы посуд Старой Разанi, істотна адрознiваецца ад адпаведных пасудзiн Наваградка. Так у Старой Разанi няма вырабаў з горада Кашана, якія прадстаўлены ў нашым горадзе. У Кашане, на думку А. Поўпа, выраблялі самы дарагі фаянсавы посуд[217]. У Старой Разанi вылучаецца прадукцыя Рэя, а таксама керамiка, блiзкая да iранскага фаянсавага посуду, што знайдзены ў Азербайджане, Паўночным Хорасане i Харэзме[218]. Такія адрозненьні ў iранскім iмпарце паказваюць, што асартымент гэтай прадукцыi ў Старажытнай Русi быў вялікі i прыбываў з розных цэнтраў Iрану.
У межах нашай краiны iранскі полiваны посуд, у тым лiку з люстравым роспiсам быў шырока распаўсюджаны. Ён сустракаецца на тэрыторыi Сярэдняй Азii, дзе побач з прывазнымi пасудзiнамi зафіксавана работа майстра, які прыехаў з Рэя[219]. Фаянсавы посуд з Iрана знайдзены ў гарадах Азербайджана, Арменii i Грузii, а таксама ў Паўночным Прычарнамор’і[220]. Такiм чынам, iранская фаянсавая керамiка i, у прыватнасьцi, распiсаная люстрам, якая па словах Э.К. Кверфельдта, з’яўляецца вяршыняй росквіту керамiкi феадальнага гораду[221], пранiкла ў побыт сацыяльных вярхоў Усходняй Еўропы i дзяржаў Азii.
Iмпартам мусульманскага Усходу ў Наваградку былi сердалiкавыя пацеркi (10 экзэмпляраў). Толькi дзьве з iх знайдзены ў самым горадзе, астатнія паходзяць з курганаў. Форма пацерак — прызматычная i 14-гранная. Пабытаваньне пацерак з сердалiку ў Наваградку i яго магiльных помнiках не выходзiць за межы XI ст., што адпавядае распаўсюджаньню дадзенага тыпу пацерак на тэрыторыi Старажытнай Русi[222]. Аналагiчныя сердалiкавыя пацеркi ў Заходняй Русi сустракаюцца ў Полацку, Вiтебску, Гарадзiшчы на Менцы i Ваўкавыску[223]. Па заключэньню М.В. Фехнэр, галоўная маса сердалiкавых пацерак была прывезена з Сярэдняй Азii, адкуль ішоў гандль камянямi, у першую чаргу сердалiкам[224].
Крыштальныя шматгранныя пацеркi (3 экзэмпляры), знайдзены толькi ў магiльнiках. Яны таксама належаць да сярэднеазiяцкага iмпарту. Вышэй (с. 00) зафiксавана апрацоўка крышталя на Замкавай гары. Аднак, гэта адбывалася не раней XII ст. Крыштальныя пацеркi з Наваградскiх курганоў датуюцца не пазней XI ст. Яны разам з сердалiкавымi былi прывезены з Сярэдняй Азii[225]. Заходнерускiя паралелi крыштальным пацеркам з Наваградскiх курганаў вядомыя ў Полацку, Вiцебску i Ваўкавыску. У апошнім яны знайдзены на гарадзiшчы Муравельнiк, якое iснавала з канца X да пачатку XI ст.[226] Разам з сердалiкавымi i крыштальнымi пацеркамi знайдзена адзiная амецiставая пацерка. Яна сустрэта пры раскопках курганаў каля в. Сялец[227].
Пры раскопках Замкавай гары ў 1977 г. знайдзены акруглы бронзавы выраб, на якiм нанесены арабскiя літары (мал. ). Нажаль, на дадзеным раскопе слой старажытнарускага часу быў разбураны больш позняй забудовай i аб яго iснаванi можна было мякаваць толькі па рэчам — керамiцы, шкляным бранзалетам i некаторым iншым знаходкам, якія пабытавалi да XIII ст. Таму няма пэўнасьцi, што дадзеная знаходка належыць да цікавага для нас часу.
На заканчэньнi адзначым находку з Замкавай гары, якая прадстаўляе з сябе прамавугольны адшлiфаваны цёмна-чырвоны камень з белымi ўкрапленьнямi (мал.). Петрографiчны аналiз знаходкi (зрабіла Н.Б. Селiванава) паказаў, што гэта порфiрыт, які распаўсюджаны ў розных горных абласьцях.
Археалагiчныя матэрыялы паказваюць старажытнарускi Наваградак як месца на рэдкасьць абшырных сувязяў. У раньнюю пару свайго iснаваньня, яго кантакты з iншымi старажытнарускiмi землямi i краiнамi за межамi Русi, не вылучаюць наш горад сярод другiх заходнерускiх гарадоў. Увесь наваградскi iмпарт канца X-XI стст., пачынаючы з каляровых металаў, заканчваючы ўпрыгожаньнямi, адпавядае характару прывазных тавараў Полацка, Мiнска, Ваўкавыска i некаторых другiх гарадоў Заходняй Русi. Наваградак гэтага часу вылучаецца толькi большай колькасьцю бiсеру, характэрнага для гарадскога магiльнiка, што, вiдавочна, тлумачыцца асаблівасьцю ўбору наваградскiх жанчын. Пачынаючы з XII ст., калі на тэрыторыi Малага Замка фармiруецца вакольны горад з яго багатым кварталам, а на Замкавай гары ўзнiкае феадальны двор, асартымент i колькасьць iмпарту вылучае Наваградак сярод многiх другiх, у тым лiку стольных, гарадоў Старажытнай Русi.
Якiм шляхам трапiлi ў Наваградак шматлiкiя старажытнарускiя i iншаземныя тавары? Наiбольш значнай воднай артэрыяй зямлi, да якой належыць наш горад, з’яўляецца Нёман. У свой час археолаг Е. Антаневiч звярнуў увагу, што ў лiтаратуры недастаткова ацэнена роля Нёмана, як воднага шляху ў знешнiх сувязях[228]. За апошні час роля Нёманскага гандлёвага шляху падкрэслена ў работах З.М. Сяргеевай i В.Н. Зоценко[229].
Значэньне Нёмана в сувязях са знешнiм светам наiбольш пераканаўчае для Гродна i Турэйска, якія заснаваныя на гэтай рацэ, а таксама Ваўкавыска i Слонiма, якія звязаныя з Нёманам яго прытокамi. Што датычыць Наваградка, то мы ўжо адзначалі, што ён быў аддалены ад суднаходных рэкаў i значную частку шляху (каля 30 км.) тавары прыходзiлась дастаўляць сухапутнымi шляхамi[230]. Магчыма, што сухапутныя дарогi былi карацейшыя. У чатырох км. ад Наваградка працякае безымянная рэчка, на якой знаходзяцца паселiшча i магiльнiкi (разгледжаны ў главе 2). Гэта помнiкi ля вёсак Сялец, Гардзiлоўка i Гарадзечна. У апошняй рэчка, аб якой гутарка, упадае ў раку Валоўку, прыток Сервечы — левага прытоку Нёмана. Такiм чынам, не выключана, што тавары прыбывалi па Нёману і па гэтай сiстеме рэкаў.
Знаходкi бязмена i гiрак рознай вагі сведчаць аб пэўных гандлёвых аперацыях, у Наваградку. Мiрныя i ваенныя ўзаемаадносiны з Валыньню i Лiтвой, а таксама планаваны паход князя Рамана з наваградцамi да Возвягля, а потым да Кiева, бясспрэчна ўплывалi на знешнiя сувязi Наваградка. Нават у святле гэтых пiсьмовых сведчаньняў відавочна, што жыхары Наваградка мелi непасрэдныя кантакты з асобнымi старажытнарускiмi землямi i Прыбалтыкай, у выніку якiх у горад маглi трапіць прывазныя вырабы. Недарагiя iншаземныя тавары прывозiлi паломнiкi. Паломнiцтва пакiнула свой след у гiсторыi культуры Наваградка i больш падрабязна будзе разгледжана ў наступнай главе.
Вышэй адзначалася роля Кiева як галоўнага пастаўшчыка прывазных тавараў у Наваградак. Кiеў пастаўляў не толькi вырабы сваіх рамеснiкаў, але i быў буйнейшым транзiтным цэнтрам, праз які перапраўлялiся па Дняпру ў Старажытную Русь тавары, што ішлі з Вiзантыi i яе правiнцый i многiя вырабы з краiнаў мусульманскага Усходу[231].