Пэўныя кантакты назіраюцца паміж Наваградкам i Херсанэсам, якi знаходзiўся на перыферыi вiзантыйскага свету. Тыпы наваградскiх амфар iдэнтычныя херсанэскiм. Падобныя амфары, на думку А.Л. Якабсона, выраблялi ў самым Херсанэсе[232]. З партыi сiнiх вiзантыйскiх флаконаў, што распiсаны золатам i эмальлю, частка асела ў Херсанэсе, а iншыя трапiлi ў Наваградак i Тураў. Гэта ж датычыць шкляных пасудзiнаў з выступамi на ўнутранай частцы сьценак i келiхаў, што зроблены ў сiрыйскiх майстэрнях[233]. У Херсанэсе знайдзены абломак iранскай фаянсавай чары з люстравым роспiсам з выявай твару чалавека[234], што нагадвае знаходкi з Наваградка. Вышэй адзначалася, што ў абодвух гарадах былi ў карыстаньнi скрынкі, выкладзеныя разнымi пласьцiнамi з касьцей мясцовай жывёлы. Такiя скрынкі падражалi канстанцiнопальскiм. Далучым да гэтага наваградскую палiваную чару, на якой паўторана херсанэская аздоба. Можна сабе ўявiць, што на шляху паўднёвага iмпарту ў Старажытную Русь, у тым лiку i Заходнюю, ён трапляў у Херсанэс, якi далучаў да яго сваю прадукцыю, а затым каштоўныя тавары iшлi да Кiева. Здзіўляе пры гэтым, што паміж Кiевам i Наваградкам няма такога падабенства ў асартыменце вiзантыйска-усходніх тавараў, якое назіраецца паміж Херсанэсам i Наваградкам.
Не ўсе вырабы траплялi ў Наваградак з тых аддаленых земляў, дзе яны былi зроблены. Так адзiная ракавiна каурi з вакольнага гораду, радзiмай якой з’яўляецца Iндыйскi альбо Цiхi акіян, належыць да катэгорыi любімых упрыгожаньняў прыбалтыйскага насельнiцва[235], i, скарэй за ўсё, трапiла ў Наваградак з Прыбалтыкi. Наваградскiя сердалiкавыя пацеркi дасягалi нашай тэрыторыi не з Сярэдняй Азii, адкуль гандлявалі такiмi вырабамi, а верагодна, з Полацкой зямлi, дзе сердалiкавыя пацеркi спалучаюцца са знаходкамi вялікай колькасьці куфiчных манет. Гранiцы распаўсюджаньня абедзьвух катэгорый знаходак супадаюць[236]. У Наваградку ж зусім не было арабскiх манет.
Iншым шляхам трапляе ў Наваградак “келiх Ядвiгi”. Шматлiкiя падражаньнi яму ў XVII-XVIII стст., на думку Ю.Л. Шчапавай, могуць сведчыць на карысьць таго, што ў Сярэднявечча з Канстантынопалю была вывезена вялікая партыя такiх пасудзiн. На тое, што такія існавалi паказваюць металiчныя аправы “келiхаў Ядвiгi” мяжы XIII i XIV, а таксама XIV стст.[237] Мы трымаемся раней ужо выказанага ў лiтаратуры мяркаваньня, што гэтыя келiхi сталi здабычай крыжакоў. Калі сапраўдны Наваградскi “келiх Ядвiгi” аказаўся там у пабудове другой паловы XII ст., наiбольш верагодным прадстаўляецца, што ўся партыя была вывезена з Канстантынопаля падчас крыжовага походу 1147-1149 гг., калі крыжакі двойчы рабавалi вiзантыйскую сталiцу. Адзiн з келiхаў праз Заходнюю Еўропу i Польшчу трапіў ў Наваградак[238]. Астатнія, якія нарадзiлi серыю падражаньняў, не ацалелi. Апублiкаваны нядаўнім часам кавалак “келiха Ядвiгi” з Венгрыi, другой сапраўднай пасудзiны этага вiду, аб якiм успомнена вышэй, падцвярджае шлях келiхаў з Канстантынопаля праз Цэнтральную i Заходнюю Еўропу. Трапіўшы з Канстантынопалю на Захад наш келiх, каб трапіць у Наваградак, павiнен быў прайсьці той шлях, якiм достаўлялi ў Панямоньне iншыя заходнееўрапейскiя рэчы. З Германii, на Прагу, Кракаў (там знайдзены падражаньнi “келiху Ядвiгi”)[239], па Вiсле, Заходнім Бугу праз Драгiчын. З Заходняга Буга на Прыпяць тавары перапраўлялi волакам[240]. Ад прытоку Прыпяці Ясельды тавары дастаўлялi волакам у басейн Нёмана.
Калi сярод прывазных тавараў Наваградка старажытнарускага паходжаньня вядучая роля належала Кiеву i другiм паўднёварускiм зямлям, то сярод iншаземнага iмпарту пераважалi вырабы вiзантыйскiх майстэрняў Сiрыi i Iрана, адкуль дарагiя i больш сьціплыя вырабы прыбывалi партыямi. Шматлiкiя вырабы з суседняй Прыбалтыкi i слабей прадстаўлены тавары з краiн Паўночнай, Цэнтральнай i Заходняй Еўропы.
Паступленьне ў Наваградак iмпарту партыямi дае падставы мяркаваць, што вялiкая частка яго прыбывала ў вынiку гандлёвых аперацый, а вырабы, што трапiлі неэканамiчным шляхам (ваенная здабыча, дарункі i інш.) былi нешматлiкiя. Для наваградцаў — жыхароў лясной зоны, асноўным эквiвалентам у гандлёвых сувязях была пушнiна[241]. Магчыма, што гаражане гандлявалi зернем, якое атрымалі на мясцовых пладародных зямлях. У гэтым выпадку дарэчы ўспомнiць пра бязмен, прыстасаваны каб важыць значныя грузы. Не выключана, што з Наваградка былi прывезены цiснёныя срэбныя ўпрыгожаньнi. Добра ўзброеныя наваградцы, не толькi спадарожнiчалі князям у паходах, як сведчыць летапiс, але маглi выконваць ролю купцоў, тым больш, калі гутарка аб багатых златакавалях вакольнага гораду XII-XIII стст.[242]
Археалагiчныя матэрыялы Наваградка даюць прадстаўленьне аб надзвычай актыўных знешнiх сувязях гораду. У культуры раньняга Наваградка захавалася шмат вырабаў з другiх старажытнарускiх зямляў i краін за межамi Старажытнай Русi. У XII-XIII стст. iмпарт павялiчваецца ў шмат разоў, ператварыўшы Наваградак у горад, для якога характэрна канцэнтрацыя як масавых, так і раскошных, даступных толькi для сацыяльных вярхоў прывазных тавараў.
Спасылкі:
[1] ДН. С. 148-156.
[2] Павлова К.В. Хозяйственные постройки XII-XIII вв. на детинце древнего Новогрудка // КИСА. 1972. Вып. 129. С. 80
[3] ДН. С. 107; Загорульский. Возникновение Минска. Минск, 1982. Мал. 183,184; Штыхов Г.В. Города Полоцкой земли. Минск, 1978. С. 115; Бекцінееў Ш. Старажытныя вагі // ПКГБ. 1984. Вып. 3. С. 43. Звесткі аб слуцкім бязмене, як і другіх знаходках з гэтага гораду, ласкава паведаміў Л.В. Калядзінскі.
[4] Колчин Б.А. Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // МИА. 1956. Вып. 32. С. 164; Загорульский Э.М. Op. cit. С. 283-284.
[5] ДН. С. 107.
[6] ДН. С. 93., Мал. 72,5.
[7] Бектинеев Ш.И. Весы и гирьки - разновесы з Беларуси // СА. 1987. Вып. 2. С. 233-237.
[8] Бектинеев Ш.И. Op. cit. С. 44.
[9] Колчин Б.А. Op. cit. С. 193-194.
[10] Гуревич Ф.Д. Древнености Белорусского Понеманьня. Л., 1962. Мал. 90,3; Павлова К.В. Раскопки курганов у деревень Селец и Ботаревка // КСИА. 1977, Вып. 148, Мал. 1,2.
[11] Павлова К.В. Раскопки могильника близ Новогрудка // КСИА. 1965. Вып. 104. Мал. 37,11.
[12] Гуревич Ф.Д. Op. cit. Мал. 73,1.
[13] Тамсама Мал. 74,125; 89,1.
[14] Поболь Л.Д. Древности Белоруссии в музеях Польши. Минск, 1979. С. 131.
[15] Гуревич Ф.Д. Op. cit. Мал. 90,1; ДН. Мал. !7,5; 19,5.
[16] Мальм В.А. Шиферные пряслица и их использование // История и культура Восточной Европы по археологическим данным. М., 1971. С. 205-206.
[17] Новое в археологии Киева. Киев, 1981. С. 330-333; Седова М. В. Ярополч Залесский. М., 1978. С. 95; Штыхов В.Г. Op. cit. С. 113; Rauhut L. Wczesnosrenіowіeczne materіaly z terenow Ukraіny w Panstwowym muzem archeologіcznym w Warszawиe // MW. 1960. V. s. 253., Tab. XVI, 17-20; XVII, 6,7.
[18] Лысенко П.Ф. 1) Города Туровской земли. Минск, 1975. С. 40, 52. 2) Берестье. Минск, 1985. С.383; Зверуго Я.Г. Древний Волковыск. Минск, 1975. С. 74; Штыхов Г. В. Op. cit. С. 114.
[19] Янин В.Л. 1) Денежно-весовые системы русского средневековья. М., 1956. С. 188-189; Русские денежные системы IX-XV вв. // Древняя Русь. Горд, село, Замок. М., 1985. С. 365.
[20] ДН. Мал. 49,13; 58,2.
[21] Макарова Т.И. Поливная керамика древнего Любеча. М., 1972. С. 10.
[22] Зверуго Я.Г. Op. cit. С.79; Штыхов Г. В. Op. cit. С. 34; Пех Г.И. Раскопки древнего Слонима // Древнености Беларуси. Минск, 1966. С. 279.
[23] Макарова Т.И. Поливная керамика древнего Любеча // СА. 1965. Вып. 1. С. 235.
[24] Щапова Ю.Л. Стекло Киевской Руси. М., 1972. С. 45-51; ДН. Мал. 24,1; 31,1,3,6; 48,10,12,13; 62,3; 71,10; 74,4-6.
[25] ДН. С. 41., Мал. 31,1,3,6.
[26] Полубояринова М.Д. Стекляная посуда древнего Турова // СА. 1963. Вып. 4. Мал. 1,2; Яніцкая М.М. Вытокі шкларобства ў Беларусі. Мінск, 1980. Мал. 19; Лысенко П.Ф. Города ... С. 111; Бярэсце. С. 383.
[27] ДН. Мал. 19,9; 55,15.
[28] Полубояринова М.Д. Op. cit. С. 234; Янiцкая М.М. Op. cit. Мал. 19,и.
[29] Полубояринова М.Д. Op. cit. Мал. 1,1; Янiцкая М.М. Op. cit. Мал. 19,б.
[30] ДН. Мал. 79.