[204] Holubowіcz W. Opole w wіekach X-XII. Katowіce, 1956. S. 251., rys. 101.
[205] Художественная керамика средневековогоИрана. Л., 1971. С. 3.
[206] ДН. Мал. 29,1,2,4,5; 53,2,5,10,13,16,17.
[207] SPA ¹¹ 650, 663, 668; Lane A. Islamіc pottery from the nіnth to fourteen centurіes A.D. London, 1956. P. 33. ¹ 74; Heіn W. Fruhe іslamіsche Keramіk іm Osterreіchіschen Museum fur angewandte Kunst иn Wіen. Wіen, 1963. Taf. III; Rosen-Ayalon M. La potene іslamіque. Parіs, 1974. Pl. LXIX, p.
[208] ДН. Мал. 29,1,4; 53,10; SPA V,N 616.
[209] ДН. Мал. 84,4., С. 110.
[210] ДН. Мал. 48,1,2; SPA V, N 730.
[211] ДН. Мал. 53,2.
[212] ДН. Мал. 59,24; SPA, V, N 649.
[213] ДН. С. 41., Мал. 29,2; Lane A. Op. cit. P. 126, pl. 40.
[214] ДН. С. 47, 67, 82., Мал. 37,4; 53,2,5,10,13,17; 66,25,26; Lane A. Op. cit. pl. 52: SPA V, N 598.
[215] Штыхов Г.В. 1) Древний Полоцк. Минск, 1975. Мал. 33,8; 2) Раскопки в Лукомле // Древности Беларуси. Минск, 1969. С. 321., Мал. 15,6.
[216] Даркевич В.П., Стародуб Т.Х. Op. cit. С. 192; Куглюковский П.И. Исследование древнего жилища в г. Суздале // АО 1973 г. М., 1974. С. 61; Звесткі аб знаходках у Гарадзішчы паведаміў Е.Н. Носаў.
[217] Pope A.U. Suggestion towards the indicution of medieval iranian faience // Иранское искусствоа и археология. М.-Л., 1939. С. 176.
[218] Даркевич В.П., Стародуб Т.Х. Op. cit. С. 192.
[219] Вактурская Н.Н Классификация средневековой керамики Хорезма (IX-XVII вв.) // Керамика Хорезма. М., 1959. С. 328; Пуганенкова Г.А. К открытию люстровой керамики Мерва XII ст. // Известия Академии наук Туркменской ССР. 1960. Вып. 4. С. 84-95.
[220] Ибрагимов Ф.А. Иранская фаянсовая керамика из раскопок средневековых городов Азербайджана // Тезисы докладов II всесоюзной конференции по искусству и археологии Ирана и его взаимосувязь з искусствоам других народов в Средние века. М., 1973. С. 24; Макадзе М.А. Несколько люстровых образцов з городишча Дманиси (XII-XIII вв.). // Тамсама С. 25; Шелковников Б.А. 1) Поливная керамика из раскопок г. Ани. Ереван, 1957. С. 69; 2) Фаянсы, расписанные люстром по белай непрозрачной глазури з Орен-Кала // МИА. 1959. вып. 67. С. 302-323; Мамаиашвили Н.Ф. К истории производства и потребления фаянса в средневековой Грузии // Археологические памятники Феодальной Грузии. Тбилиси, 1969. С. 124-125.
[221] Кверфельдт Э.К. Керамика Ближнего Востока. Л., 1947. С. 56-57.
[222] ДН. С. 56; Павлова К.В. 1) Раскопки могильника ... С. 100, 103., Мал. 38,1; 2) Могильники у деревень ... С. 63., Мал. 19,8; Фехнер М.В. Op. cit. С. 152.
[223] Штыхов Г.В. 1) Древний Полоцк. С. 014; 2) Города ... Мал. 50,4,15; Зверуго Я.Г. Op. cit. С. 78.
[224] Фехнер М.В. Op. cit. С. 154-155.
[225] Павлова К.В. 1) Раскопки могильника ... С. 100; 2) Могильники у деревень... С. 63; Фехнер М.В. Op. cit. С. 155-156.
[226] Штыхов Г.В. 1) Древний Полоцк. С. 104; 2) Города ... Мал. 50, 2; Зверуго Я.Г. Op. cit. С. 78.
[227] Павлова К.В. Раскопки курганов у деревень ... Мал. 1,1., С. 86.
[228] Antonіewіcz J. Nіektore spednіowіeczne skarby pruskиe і lіtewskіe і іch zwіązkі z Rusіą. // Lіber Josepho Lostrzewskі octogenanrіo a veneratorіbus dіcatus. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1968. S. 550.
[229] Сергеева З.М. О подковообразных фибулах ... С. 37; Зоценко В.Н. Импорт изделий Юго-Восточной Прибалтики в Киев (X - первая половина XIII вв.) // ДГ. С. 36.
[230] ДН. С. 155; Гуревич Ф.Д. Внешие связи древнерусских городов Понеманья // КСИА. 1982. вып. 171. С. 47.
[231] Даркевич В.П. 1) светское искусствоа ... С. 296; 2) Международные связи. // Древняя Русь, город, Замак, село. М., 1985. С. 391, 395; Бусская Н.Н. Op. cit. С. 88; Рыбина Е. А. Археологические очерки новгородской торговли. М., 1978. С. 19-21; Асташева Н.И. Op. cit. С. 123.
[232] Якобсон А.Л. Рецензия на работу: Антонова И.А., Даниленко В.Н., Романчук А.И. Средневековые амфоры Херсонеса // СА. 1973. Вып. 3. С. 287.
[233] Колесникова Л.Г. Op. cit. Мал. 2,4.
[234] Косцюшко-Валюжинич К.К. Отчет о раскопках в Херсонесе Таврическом // ИАК. 1906. Вып. 20. С. 55., Мал. 27.
[235] ДН. С. 98, 100.
[236] Штыхов Г.В. Города ... С. 116; Фехнер М.В. Op. cit. С. 154.
[237] Schmіdt R. Dіe Hedwіgsglaser und dіe verwandten faіmіdіschen Glas und Krіstallschnіttarbeіten. // Jahrbuch des Schlesіschen Museums fur Kunstgewere und Altertumer. B. IV. Breslau, 1912. S. 56, 58, 59.
[238] Гуревич Ф.Д. Византийский импорт ... С. 79.
[239] Schmіdt R. Op. cit. S. 57.
[240] Musіanowіcz K. Drohіczіn we wczesnem srednіowіeczu // MW. 1959. IV. S. 220.
[241] ДН. С. 156.
[242] Тамсама
Глава 8. Духоўная культура
Наваградак быў горадам позняга язычніцтва. Яго гiсторыя з канца X да канца XI i нават мяжы XI-XII стст. знаходзіцца ў дахрысьціянскім часе. Рэаліі язычніцкіх вераваняў на паселішчах рэдкiя. Не выключана, што амулетам гэтага часу быў авальны выраб з лазурыту (ляпiс-лазур) з двума адтулiнамi, якi знайдзены ў мацерыковай яме Малага Замка (мал. ). Радовішча лазурыту знаходзяцца ў Сярэдняй Азii, аднак наваградскую знаходку трэба звязваць скарэй з палавецкiмi старажытнасьцямi, сярод якіх сустракаюцца вырабы з гэтага мiнерала[1]. Як адзначана ў папярэдняй главе, асобныя рэчы паўднёвых качэўнiкаў у Наваградку вядомыя (с. 00). Магчыма, што ахоўныя функцыi прыпiсвалiся бурштыну, якi ў гэты час сустракаецца выключна ў выглядзе неапрацаваных кавалкаў. Можна мяркаваць, што з язычнiцкімi вераваньнямi звязана мiнiяцюрная сякерка з жалеза, з выбiтым на ёй знакам[2]. Знайдзеная ў культурным слоі XI ст. бронзавая чара (с. 00) — рэч хрысьцiянскага культу. Аднак, у язычнiцкiм Наваградку яе маглі выкарыстоўваць не па прамым прызначэньнi. Далучым да названых знаходак прасвірлаваныя іклы мядзведзя і дзіка.
Язычнiцтва наваградцаў у раньні перыяд iснаваньня паселішча, а пазней гораду, адлюстравалася, галоўным чынам у яго курганным магiльнiку. Звычай трупаспаленьня, якога жыхары трымалiся ад часу заснаваньня паселiшча ў Наваградку, паступова замяняўся звычаем трупапакладаньня. Па абраду пахаваньня i iнвентару наваградскi курганны магiльнiк амаль не адрознiваецца ад навакольных вясковых помнiкаў. Толькі ў iнвентары жаночых пахаваньняў сустракаюцца скроневыя кольцы, адзiн канец якiх сагнуты ў форме спiралi i шмат бiсеру. (с. 00). Iстотна, што ў Наваградскiм магiльнiку не было пахаваньняў, якiя сiнхронныя самаму раньняму пасяленьню на Малым Замку. Так у курганах не знайдзена старажытнейшая керамiка часткова абточаная на ганчарным коле. Магчыма, што такiя пахаваньнi не былi намi раскопаны, але не выключана, што першыя жыхары будучага Наваградка хавалi сваiх нябожчыкаў ў якімсьці іншым месцы[3].
Пранiкненьне хрысьцiянства ў Наваградак азнаменавалася пабудовай храма на узвышшы, што знаходзіцца на захад ад Малага Замка i заселена ад XI стагоддзя. Яшчэ ў 70-я гады мінулага стагоддзя была выказана думка, што пад сёньняшнім храмам Барыса i Глеба, пабудаваным у XVI ст. павінны быць рэшткi старажытнай царквы[4]. Яны былi адкрыты i даследаваны М.К. Каргерам у 1961, 1962 i 1965 гг. Раскапаны помнiк аўтар рэканструяваў у выглядзе чатырохсталповага трохапсiднага храма, які абкружаны галерэяй. У сярэднім нефе царквы адткрыта частка майолiкавай падлогі. Ва ўсходняй частцы паўднёвага прытвора сабрана шмат фрагментаў тынкоўкi, пакрытай фрэскавым роспісам i кавалкі з граффiцi. Кладка галоўнага аб’ёму храма з добра абчасаных квадратаў порыстага камяню з праслойкамi плiнфы, паўтаряе кладкі царквы Дабравешчаньня ў Вiцебску. М.К. Каргер мяркаваў, што гэта тэхнiка была занесена з правiнцыйна-вiзантыйскай архiтэктуры, магчыма з Крыму, спачатку у Вiцебск, а потым у Наваградак. Сьцены галерэi царквы, складзеныя з плiнфы на растворы з дамесам цэмянкi (так званы утоплены рад), былі ўзведзены полацкiмi будаўнікамi. М.К. Каргер датаваў наваградскi храм XII ст.[5]
На думку П.А. Рапапорта, падабенства наваградскай i вiцебскай цэркваў можна тлумачаць тым, што ў 20-я — 40-я гады XII стаг. у склад вiцебскай будаўнічай арцелi ўваходзiлi вiзантыйскiя будаўнiкi. Пасля пабудовы храма ў Вiцебску яны выбудавалі галоўны гмах царквы ў Наваградку. Галерэя ж наваградскага храма была зроблена полацкiмi майстрамi[6].