На думку Т.В. Нiкалаевай, значная колькасьць абразкоў у заходнерускiх землях i разам з тым iх адарванасьць ад вялікіх культурных старажытнарускiх цэнтраў сведчыць пра iх мясцовы выраб[53]. Гэта выснова распаўсюджваецца i на наваградскага Мiколу.
На тэрыторыi Малага Замка знайдзены абломак акруглага абразка з ружовага шыфера. На ім выразана галава чалавека, шасьцiканцовы крыж i лiтары: ХС. Над нiмбам маецца літара “О”[54]. Абразок з такога ж камяню, знайдзены каля Дзесяцiннай царквы ў Кiеве з падобнымі выявай i надпiсам, Т.В. Нiкалаева, разглядае як прысвечаны Хрысту Эммануiлу[55]. Аб паходжаньнi наваградскага абразка сведчыць, у першую чаргу, матэрыял, з якога ён зроблены. Для каменных кiеўскiх абразкоў тыповы твар з мiндалепадобнымi вачамi, акантаванымi здвоенымi лiнiямi, выразна адчэрчаны нос, а таксама шасцiканцовы крыж[56]. Гэтыя асаблiвасьцi ўласьцiвыя i нашай знаходцы.
У дадатак да абразкоў, якія апублiкавала Т.В. Нiкалаева далучым абразок з ружовага шыферу, знайдзены ў Звенiгарадзе: на ім выявы двух апосталаў, якія плачуць[57].
У культурным слоі Замкавай гары знайдзены абламаны круглы абразок (дыям. 4,5 см.) з чорнага сланца альбо стэатыту. Па краі яго маецца выступаючая рамка, а выява прадстаўляе Багародзіцу з Дзіцяткам тыпу “Замiлаваньне” (мал. ). Абразок належыць да вiзантыйскіх вырабаў. З такога ж матэрыялу i такой жа формы i памераў у Херсанэсе знайдзены абразок з выявай Хрыста Пантакратара. З гэтага ж гораду паходзяць iншыя абразка са стэатыту[58]. Не выключана, што наваградская знаходка была вырабам херсанэскага камнярэза.
У 1974 г. пры разпрацоўцы культурнага слоя XV-XVI стст., сярод пад’ёмнага матэрыялу быў знайдзены шкляны абразок-лiцiк. Гэта найменьне даецца лiтым шкляным вырабам, якія апрацаваныя як камеi. На наваградскiм авальным лiцiке (4,7х3 см.) выява сцэны Раства. Зправа вiдаць Марыю — яна трымаецца за яслi, якія абапiраюцца на дзьве аркi. Злева сядзiць Iосiф з кіем у руцэ. Галовы Марыi i Iосiфа абкружаны нiмбамi. У яслях ляжыць немаўля Хрыстос. Над яслямi вiдаць галовы асла i быка, якія схiлiліся над младзенцам. У верхняй частцы абразка маецца гречаскі надпiс “HГEI IHC IC” (мал. ).
Наваградскi лiцiк адлiты ў адной форме яшчэ з двума абразкамi. Адзін з iх захоўваецца ў музеі хрысьцiянскiх старажытнасьцяў Ватыкану, а другі, які паходзiць з Александрыi, у Ашмолен музеі Оксфорда. Аб тым, што ўсе тры абразкі адлiтыя ў адной форме сведчыць не толькi iх матэрыял, форма, сюжэт i кампазiцыя, але i брак адлiўкi ў выглядзе палоскi ў нiжняй частцы[59].
Авальныя лiцiкi меньшага памеру з аналагiчным сюжэтам i кампазiцыяй, але ў люстэркавым адбiтку захоўваюцца ў музеі Думбартан-Окса[60]. На тэрыторыi нашай краіны маецца больш за 20 абразкоў лiцiкаў невядомага паходжаньня з бiблейскiмi сюжэтамi (Дзярж. Эрмiтаж, Дзярж. Гістарычны музей, Аружэйная палата i iнш.)[61].
Абразкі лiцiкi ў вялікай колькасьці вядомыя ў музеях Заходняй Еўропы i ЗША. У лiтаратуры яны трактуюцца як знакi паломнiкаў. М. Рос, які датуе гэтыя абразкі XI-XIII стст., бачыць у iх вырабы вiзантыйскага паходжаньня, якiя выраблялi ў Канстантынопалі i пасля яго падзеньня ў 1204 г.[62] Заходнегерманскi вучоны Г. Венцэль, якому належыць каталог абразкоў-лiцiкаў, за вiзантыйскiя лiчыць толькi невялiкую iх колькасьць, і мяркуе, што галоўная маса абразкоў была зроблена ў Венецыi ў XIII ст. На думку даследчыка, шкляныя лiцiкi былi знакамi паломнiкаў i займалi прамежкавае становiшча паміж масавымi свiнцовымi знакамi i дарагiмi памятнымi знакамi са слановай косьцi[63]. Погляды Г. Венцэля падзяляла А.У. Банк. Разглядаючы наваградскi абразок яна адзначае, што iканаграфiчны варыянт яго кампазiцыi незвыклы для Вiзантыi, негледзячы на гречаскі надпiс. Яслi ў выглядзе вежападобнага збудаваньня ў два паверхі з аркамi ўнiзе, блiзкiя заходнееўрапейскай iканаграфii. Трактоўка фiгур таксама адрозніваецца ад вiзантыйскай[64].
Шкло наваградскага лiцiка, згодна аналiзу, аказалася тыпова вiзантыйскiм: натрыева-кальцыева-крэмнязёмным з дамескам марганцу. Па дадзеных трасалагiчнай лабараторыi ЛАIА (заключэньне Г.Ф. Карабковай), абразок, пасля таго як ён быў адлiты, дадаткова не апрацоўвалі. Гэта, прынамсі, азначае, што такiя лiцiкi былi вырабамi масавай вытворчасьцi.
З’яўленьне лiцiка ў Наваградку можна звязаць з рэальным паломнiцтвам. Вышэй адзначалася, што пад 1262 г. летапiсец успамiнае аб хрышчэньнi язычнiка, князя Войшалка ў Наваградку (с. 00). Пасля хрышчэньня, стаўшы рэўнасным хрысьцiянiнам, Войшэлк вырашыў зрабіць вандроўку да святых месцаў. Летапiс двойчы паведамляе аб паломнiцтве Войшэлка. Першае паведамленьне належыць да 1255 г., калі князь прыходзiць да Данiiла ў Узвышша i просiцца iсьцi ў Вiзантыю, на Афон (Святую Гару). Данiiл паказвае яму шлях праз Венгрыю, але Войшалк не змог трапіць у Вiзантыю i дайшоўшы да Балгарыi вярнуўся[65]. Другое сведчаньне аб імкненьнi Войшалка трапіць у Святую Зямлю маецца пад 1262 г. Прыняўшы хрышчэньне ў Наваградку, Войшалк з’яўляецца ў Данiiла ў Галiчы, хрэсьцiць унука Данiiла Юрыя Львовiча, пастрыгаецца ў манастыры на Карпатах (Полонына), а потым рушыць на Афон. “Войшелк же не може дойти до Святой горе, зане мятеж бы велик в тых зямлях и приде опять в Новгородок ... и оучини себе монастырь на реце на Немне межи Литвою и Новым городком и тоу живяше несмотря на укоры своего отца Миндовга”[66].
Ёсьць усе падставы лiчыць, што летапiсец пiша двойчы аб адным i тым самым паломнiцтве Войшалка. Вiдавочна, што ў 1255 г. князь не мог пайсьці на Афон. Ён яшчэ быў язычнiк. Можна сабе дапусьціць, што двойчы апiсаныя падзеі адбывалiся наступным чынам. Пасля хрышчэньня Войшалка ў Наваградку ў 1262 г., ён накіроўваецца да Данiiла, а адтуль, праз Венгрыю, імкнецца трапіць на Афон. Аднак, з-за хваляваньняў, якія ў гэты час былi ў Вiзантыi, князь змог дайсьцi толькi да Балгарыi i быў вымушаны вярнуцца ў Наваградак, якiм кіраваў, заснаваў манастыр на Нёмане i пасялiўся ў ім. Трэба думаць, што лiцiк з’явiўся ў Наваградку ў вынiку гэтага паходу. Абразок мог набыць наваградзец са свiты Войшалка на Балканах. Аб тым, што падобныя лiцiкi былi распаўсюджаны ў Балгарыi сведчыць знаходка шклянога лiтага абразка з выявай святой Сафii ў горадзе Калiакра[67].
Культавыя вырабы Наваградка трэба дапоўнiць знаходкай, якую зрабілі пры даследваньнi Барысаглебскай царквы. Гэта акруглая (дыям. 2 см.) гемма з сiняга шкла са скошанымi краямi. На яе вонкавым баку выразаны фiгуры трох барадатых людзей, якія трымаюцца за рукi, над іх галавамi нанесены дзьве галінкi. Твары людзей па краях павернуты да цэнтральнай фiгуры (мал. ). На тэрыторыi Старажытнай Русi вядомыя дзьве аналагiчныя геммы. Адна з iх адкрыта Смаленскай экспедыцыяй пад кіраўніцтвам Д.А. Аўдусiна i паходзіць з культурнага слоя XII-XIV стст. На смаленскай гемме з блакiтнага шкла выдрапаны такiя ж фiгуры i ў такiх самых позах, што i на наваградскай, але без галінак[68]. Яшчэ адну гемму здабыў В.В. Хвойка пры раскопках старажытнага Белгарада i апублiкавана Т. Арнэ. Яна авальная з светла-сiняга шкла з выдрапанымi фiгурамi мужчын, якія трымаюцца за рукi[69].
Геммы, падобныя знайдзеным у Наваградку, Смаленску i Белгарадзе добра вядомыя сярод старажытнасьцяў Паўночнай i Заходняй Еўропы. Па гемме, што знайдзена ў 1871 г. у горадзе Зондэнбург на востраве Альзен у Данii, гэтыя вырабы атрымалi найменьне “Alsengemmen”. Атрыбуцыяй i храналогiяй “Alsengemmen” займалiся некалькі пакаленьняў вучоных. Каталог iх, які ўключыў 84 экзэмпляры i даследваньне, прысвечанае “Alsengemmen” здзейсніў заходнегерманскi вучоны О.Ф. Гандэрт. Са знаходак у Старажытнай Русi аўтару была вядома толькi белгарадская гемма[70].
Больш паловы цікавых для нас гемм — 46 экзэмпляраў, што сiстэматызаваў Гандэрт, упрыгожвалi царкоўныя рэчы. Нярэдка ў аправе з пазалочанага срэбра цi золата, яны прымацоўвалiся да пераплётаў богаслужбовых кнiг, крыжоў, рэлiкварыяў i iншых вырабаў культавага абiходу. У гэтай функцыi “Alsengemmen” часьцей за ўсё выкарыстоўвалi ў Германii XI-XV стст.[71] Астатнія еўрапейскiя геммы гэтага тыпу з’яўляюцца выпадковымi знаходкамi.
Наваградская гемма мае шмат паралеляў сярод заходніх знаходак. Выява трох барадатых мужчын з галiнкамi ёсьць на гемме Зондэнбурга на Альзене, якая дала назву ўсёй серыi падобных гемм, а таксама ў Нiдэрландах (Франекер, Iдаард), ФРГ (Оснабрюк, Эдэвехт), на востраве Готланд i ў iншых месцах[72].