Наваградцы ведалі гульню ў шахматы. У пабудове Малага Замка знайдзена фiгура каня з косьцi выш. 2,9 см., якая выглядае як цылiндр з выступам наверсе. Наваградская фiгура належыць да катэгорыi абстрактных шахматных фiгур, што зроблены на арабскі ўзор. На думку савецкага гiсторыка шахмат I.М. Лiндэра, наваградскi конь з’яўляецца ўзорам арабскай сiмволiкi[98]. На тэрыторыi Русi такiя ж фiгуры шахматных коней сустракаюцца на гарадзiшчы на Менцы i ў Тураве[99]. Другая абстрактная шахматная фiгура паходзіць з пабудовы Малага Замка. Гэта пешка з косьцi ў форме цылiндра са скругленым верхам, вышынёй 2 см., дыям. 1.5 см. (мал. ). Наваградская пешка больш за ўсё мае падабенства з пешкамi з камплекту касьцяных шахмат зробленых па арабскiх узорах i знайдзенага ў Польшчы, у зямлянцы Сандамiра[100].
Шахматныя фiгуры з косьцi, якія выкананы па ўзору арабскiх фiгур, вядомыя ў шэрагу заходнерускiх гарадоў. Гэта ладьдзi з Копысi i Ваўкавыска, сланы з Турава i Друцка i пешкi, таксама знайдзеныя ў Друцку. Побач з сiмвалiчнымi фiгурамi, у гарадах Заходняй Русi знайдзены арыгiнальныя рэалістычныя (кароль, ферзь, ладьдзi, пешка). Прыцягвае ўвагу той факт, што з 20 старажытнарускiх пунктаў карты, складзенай I.М. Лiндэрам, у якiх сустракаюцца шахматныя фiгуры, датуемыя часам да XIII ст., 13 гарадоў належаць да Беларусi[101].
Распаўсюджанае ў савецкай лiтаратуры прадстаўленьне аб тым, што гульня ў шахматы распаўсюдзiлася ў Заходняй Русi ў XI ст., у апошні час крытычна перагледжана Е.А. Рыбiнай. Сярод шахматных фiгур Ноўгораду, колькасьць якіх перавышае 150 экзэмпляраў, дакладна датаваныя належаць да часу не раней другой паловы XIII ст. Менавіта да гэтага часу аўтар адносiць з’яўленьне шахмат у Ноўгарадзе. Е.А. Рыбiна адхіляе думку аб шырокім пабытаваньнi шахмат на Русi ў XI-XII, а тым больш IX-X стст., адзначыўшы, што вядомыя шахматныя фiгуры не звязаны з дакладна датаванымi комплексамi[102]. Што ж у сувязi з такой высновай можна сказаць аб шахматах Заходняй Русi? Сапраўды, вялiкая частка шахматных фiгур з заходнерускiх гарадоў знайдзена па-за комплексамі. Аднак, ёсьць выключэньнi. Так конь з гарадзiшча на Менцы ляжаў у мацярыковай яме. Археалагiчны матэрыял дадзенай частцы паселiшча сведчыць, што жыцьцё там спынiлася пры канцы XI ст. Гэта падцвярджаецца знаходкамi адпаведнай керамiкi, глазчатымi пацеркамi, пацеркамi “лiмонкамi” i iншым тыповым iнвентаром гэтага часу[103]. Дацiроўка шахматнага каня паселiшча на Менцы дакладна абгрунтавана. Гэта не толькi самая раньняя знаходка ў заходнерускiх гарадах, але i на ўсёй Старажытнай Русi. Цікава, што камплект шахмат з Сандамiра, якi аўтар яго публiкацыi Э. Гансоўская, звязвае са Старажытнай Русьсю, таксама датуецца XI ст.[104]
Наваградская шахматная фiгура знайдзена ў пабудове другой паловы XII ст. Разам з ёй знаходзiлiся абломкi амфар, наканечнiкi стрэлаў XII ст., цуглi, а таксама абломкi двух шкляных пасудзiн, што прывезены з Сiрыi[105]. Фiгуры каня i слана ў Тураве паходзяць з 4-га слоя, якi па знаходках датуецца XII-XIII стст. Ладьдзя з Ваўкавыска знайдзена на гарадзкім дзяцiнцы ў слоі са знаходкамi XII ст.[106]
Цяжка растлумачыць пранiкненьне шахмат арабскага тыпу на тэрыторыю Заходняй Русi ў XI ст. Што тычыць iх распаўсюджаньня ў XII i XIII стст., то гэта можа быць звязана са з’яўленьнем у гэтых зямлях шклянога i фаянсавага посуду мусульманскага Усходу, аб чым гаварылася ў папярэдняй главе.
Яшчэ адна шахматная фiгура — пешка з косьцi (мал.) належыць да больш позняга часу, да XIV ст. i блiзкая па форме фiгурам каралей гэтага часу, якія знайдзены ў Полацку i Друцку[107].
Ад другiх гульняў гараджан захавалася iгральная костка — астрагел з прабiтымi на ім шасьцю адтулiнамi (мал. ). Такая ж костка знайдзена ў Браслаўлі[108].
Аб музычных густах гараджан ускосна дае прадстаўленьне касьцяная вухачыстка (даўжынёй 10 см), якая ляжала на падлозе дома з фрэскавым роспiсам. Яе навершые выканана ў выглядзе фiгуры музыканта, які сядзіць на лаўцы кубiчнай формы i грае на трохструнным трапецэпадобным iнструменце, які стаiць на падстаўцы. Струны iнструмента вертыкальна нацягнуты на дошцы. Музыкант безвусы i безбароды. Валасы яго каротка падстрыжаны, а галову пакрывае плоская шапка, насунутая на лоб. Шырокая сарочка, перахопленая поясам, спускаецца да кален[109].
На фрэсцы лествiцы Кiева-Сафiйскага сабору паказаны музыкант, апрануты ва ўсходні касьцюм. Ён грае на трапецэпадобным iнструменце з сям’ю вертыкальнымi нацягнутымi струнамi. Сярод розных упрыгожаньняў сьценаў царквы Пакрава на Нерлi тройчы прадстаўлены цар Давiд. У яго левай руцэ знаходзiцца трапецэпадобны iнструмент з чатырма вертыкальна нацягнутымi струнамi. Наваградскiму iнструменту блiжэй другiх па форме трохструнны iнструмент, на якiм грае цар Давiд, пасучы авечак. Гэта выява маецца ў славянскім рукапiсу 1397 г.[110]
У заходнерускiх пiсьмовых крыніцах падобныя iнструменты называлiся псалтырам (psalterim). У рукапiсу IX ст. з Анжэра (Францыя) ёсьць малюнак прамавугольнага, вертыкальна пастўленага iнструмента i кiсьцяў рук. Пад малюнкам напiсана па латынi “Hic est David filius Jesses, tenens psalterium in mani (bus) suis. Hoc est forma psalterii” — “Гэта Давiд сын Iессея, які трымае псалтыр у сваiх руках. Такі выгляд псалтыра”[111].
Слова “псалтыр”, якое абазначае струнны музычны iнструмент у Старажытнай Русi было вядома з XII ст. i, звычайна, успамiналася разам з гуслямi ў тых выпадках, калі гутарка ішла аб урачыстых песняспевах. “Встани слава моя, въстани в псалтири и гуслех” — гаворыць Данiiл Заточнiк[112]. На мiнiяцюры славянскага зборнiка XII-XIV стст. з выявай цара Давiда, кiнаварам напiсана “Хваліце яго ў псалтыры i гуслех”. “Псалтiрь красен гусльмi” гаворыць подпiс да другой мiнiяцюры гэтага зборнiка[113].
Аб шырокім распаўсюджаньнi гусляў у Ноўгарадзе сведчаць археалагiчныя матэрыялы. Пры раскопках знайдзена 26 экзэмпляраў гэтага iнструмента. Ноўгарадскiя гуслi былi пяцi, шасьцi i дзевяцiструнныя. Наiбольш раньнiя пяцiструнныя гуслi датуюцца сярэдзiнай XI ст.[114] Дошка ад пяцiструнных гусляў паходзіць з Польшчы, з Гданьска, дзе яна датуецца XII ст.[115]
У адрозненьне ад гусляў, псалтыр прызначаны для выкананьня псалмоў і быў, верагодна, запазычаным iнструментам. У азбукоўнiку XVI ст. аб ім гаворыцца насупнае: “Псалтирь во Евреях бо сотворе, сосуд древян, в нем бяху десять струн и нарицаша той сосуд по гречески псалтирь, по славянски песневец”[116].
Такiм чынам, наваградскi музыкант з выявы на вухачыстцы граў на псалтыры[117]. Рэальнасьць нашага музыканта i яго iнструмента падцьвярджаецца касьцяной шахматнай пешкай з Ваўкавыска. Гэта фiгура чалавека, якi ў левай руцэ трымае барабан, а ў правай стрыжань для ўдару — вашчагу[118]. Дзiўнае падабенства наваградскага i ваўкавыскага музыкантаў. У абодвух адзiн тып твару, прычосак, шапак i сарочак. Такое падабенства аблiчча музыкантаў дае падставы мяркаваць, што кастарэзы, якія іх рабілі, паказалi старажытнарускiх музыкантаў прафесiяналаў[119]. Наваградскi музыкант дае прадстаўленьне аб песьняры, што iграў на псалтыры ў доме багатага гаражанiна.
Духоўнае жыцьцё наваградцаў, у святле археалагiчнага матэрыялу, прадстае вельмі разнастайным. Язычнiцтва, якое існавала ў Наваградку пазней чым у другiх старажытнарускiх гарадах не зрабіла яго адсталым. Пісьменныя жыхары з’явіліся ў ім яшчэ да прыняцьця хрысьцiянства. Распаўсюджаньне пісьменства ў язычаскай Русi засведчана рознымi дадзенымi. Гэта дагаворы з грэкамi 911 i 945 гг., знаходкi касьцяных пiсалаў у Ноўгарадзе другой паловы X ст., кiрылiчны надпiс “горушча” на гнёздаўскай амфары другой чвэрцi X ст.[120] i некаторыя iншыя матэрыялы. Стылi язычаскага Наваградка з’яўляюцца яшчэ адным доказам з’яўленьня ўжытковага пiсьма ў дахрысьцiянскай Старажытнай Русi. Толькi ў асяроддзі, якое ведае пiсьмо, маглi з’явiцца надпiс “Олексiй” i кiрылiчныя лiтары у дамах, што пабудаваны адначасова з заканчэньнем будаўнiцтва Барысаглебскай царквы. З хрысьцiянiзацыяй гораду, граматнасьць гараджан развiваецца больш актыўна, аб чым можна мяркаваць па вялікай колькасьці графiцi i развiцьцю кнiжнай справы.