113. Заснаванне Навагрудка: (па пісьмовых і археалагічных дадзеных) // Весцi АН БССР. Сер. грамад. навук. 1985. № 3 С. 71-76.
114. О Новогрудском стеклоделии (по поводу книги М.М. Яницкой “Истоки стеклоделия Белоруссии”. Минск. 1980) // СА. 1985. № 4. С. 260-264.
115. Об особенностях культуры городов Белорусского Понеманья в Х11-Х111 вв. // Тезисы докладов советской делегации на 5 Международном конгрессе славянской археологии. М., 1985. С. 80-81.
116. Византийский импорт в городах Западной Руси в Х11-Х111 вв. //ВВ. 1986. Т.47. С. 65-81: iл.
117. О времени постройки церкви Бориса и Глеба в Новогрудке // КСИА. 1986. Вып. 187. С. 36-40: iл.
118. Alsengemmen from Ancient Russian Towns // J. Glass Studies/ 1986. V. 28. P. 24-29: ill.
119. На дзядзiнцы i вакольным горадзе // Помнiкi гiсторыi i культуры Беларусi. 1986. № 3. С. 20-21: iл.
120. Работы в Новогрудке //Археологические открытия 1984 г. М., 1986. С. 340.
121. Скандинавские находки 1Х-Х1 вв. на территории Белоруссии // Тезисы докладов Х Всесоюзной конференции по изучению истории, экономики, литературы и языков Скандинавских стран и Финляндии в 1986 г. Ч. 1. М., 1987. С. 171-173.
122. Г.Ф. Корзухина. К 80-летию со дня рождения //СА. 1987. № 2. С. 291-293.
123. О “кубках Ядвиги” // Культура и история средневековой Руси. Тезисы докладов. М., 1987. С. 19-21.
124. Об одной группе стеклянных гемм из древнерусских городов // ПКНО - 1985. М., 1987. С. 515-521: iл., карт.
125. Раскопки на территории детинца древнего Новогрудка // Археологические открытия 1985 г. М., 1987. С. 447.
126. Западная Русь и Византия в Х11-Х111 вв. // СА. 1988. № 3. С. 130-144: iл., карт. Рэз. англ. Бібліягр. 142-143.
127. Об особенностях культуры городов Белорусского Понеманья в Х11-Х111 вв. // Труды 5 МКАС. Киев. 1988. Т.2. секция 3-4. С. 56-60.
128. Жилые и хозяйственные постройки городов Черной Руси // КСИА. 1989. Вып. 195. С. 57-62: iл.
129. Скандинавские находки X-XI вв. на территории Белоруссии // Скандинавский сборник. Т. 33. Tallinn, 1990. С. 100-121.
130. Аб культурных сувязях Заходняй Русі з Херсанэсам // Археологiя. 1991. № 2. С. 76-82 : iл. Укр. мова. Рэз. руск., англ.
131. О планировке и застройке древнего Новогрудка // КСИА. 1991. Вып. 205. С. 45-52: iл.
Уводзiны
У 1981 годзе выйшла кнiга “Старажытны Наваградак (пасад-вакольны горад)”. У яе першай частцы апублiкаваныя матэрыялы Наваградскай археалагiчнай экспедыцыi ЛАIА[1], што былі здабытыя пры раскопках на ўзвышшы Малы Замак у 1957-1967 гг. Другая частка кнiгi прысвечана пытаньням домабудаўнiцтва, гiсторыi рамяства i знешнiх сувязяў з канца Х да канца ХIII стст., якiя можна было паставiць i часткова вырашыць на падставе атрыманых археалагiчных матэрыялаў. У кароткiм заключэньнi адзначалася, што заключныя высновы аб старажытнарускiм Наваградку можна будзе зрабiць тады, калi дадзеныя археалогii яго пасада-вакольнага гораду будуць дапоўнены матэрыяламi наваградскага дзяцiнца, з далучэньнем пiсьмовых звестак. Гэта мэта пастаўлена ў нашай цяперашняй працы. У ёй падрахоўваюцца вынiкi шматгадовых археалагiчных даследваньняў не толькi на тэрыторыi Наваградка, але i ў яго навакольлi.
Кампазiцыя гэтай работы адрознiваецца ад пабудовы папярэдняй. У асноўным тэксьце абагульнены ўсе археалагiчныя матэрыялы, што атрыманы пры даследваньнi Наваградка i яго навакольля, выкарыстаны пiсьмовыя помнiкi аб iм i зроблена спроба ўзнавiць гiсторыю культуры гэтага заходнерускага гораду аж да канца ХIII ст. Матэрыялы раскопак Замкавай гары — дзяцiнца старажытнарускага Наваградка змешчаны ў дадатку да працы. Тамсама выкладзены звесткi лабараторных аналiзаў наваградскiх знаходак.
У кнiзе “Старажытны Наваградак” сьцiсла пададзена гiсторыя археалагiчнага вывучэньня старажытнага гораду[2]. Спынiмся на ёй больш падрабязна, уключыўшы гiсторыю вывучэньня помнiкаў Наваградскага навакольля.
Першыя звесткi аб курганах Наваградчыны з’явiлiся ў сярэдзiне мiнулага стагоддзя i звязаны з iмёнамi А.I. Дзьмiтрыева i К. Тышкевiча[3]. У сувязi з падрыхтоўкай да IХ Археалагiчнага з’езду, Н.П. Аверыюс у 1890 г. раскапаў тры курганы каля в. Марулiны, а М.А. Цыбiшаў у 1892 г. даследаваў два курганы на Карэлiцкiм тракце паблiзу гораду i яшчэ два курганы каля вёскі Гардзiлоўка (тады яе называлі Гарадзiлаўка)[4].
Глухiя звесткi аб раскопках курганных магiльнiкаў паблiзу Наваградка iснуюць для 20-30-х гг. нашага стагоддзя, калi ён уваходзiў у склад другой Рэчыпаспалiтай. Шукалi скарбы: каля вёскi Гарадзечна i, па ўсёй верагоднасьцi, каля вёсак Каменка i Кашалева[5].
Славутасьцю Наваградка з’яўляецца яго Замкавая гара, на якай да сярэдзiны 20-х гг. нашага стагоддзя былi дзве каменныя вежы — Шчытоўка i Касьцельная (мал. 1)[6]. У 1906 годзе абрушылася Касьцельная вежа. Намаганьнямi мясцовага краязнаўцы Т. Карвана, яна ў 1909-1910 гг. была ўмацавана. Падчас Першай сусветнай вайны абвалiлася паўднёвая сьцяна Шчытоўкi.[7] Гэта стала прычынай звароту мiнскага губернатара (Наваградак уваходзiў у склад Мiнскай губернi) да наваградскага гарадскога упраўленьння з просьбай вылучыць сродкi для падтрыманьня “редкого памятника истории прошлого”[8]. Аднак, Замкавую гару ўзялi пад ахову толькi ў 1922 г. Тады ж была эскарпiравана Касьцельная вежа[9].
Значныя работы па рэстаўрацыi i кансервацыi наваградскай Замкавай гары былi праведзены польскiмi даследчыкамi-рэстаўратарамi пад кiраўнiцтвам С. Лорэнца i Ю. Рэмера. Вынiкi гэтых работ каротка прадстаўлены ў кнiзе аб пасадзе-вакольным горадзе Наваградка. Яны заслугоўваюць таго, каб спынiцца на iх больш падрабязна.
Работы па рэстаўрацыi i кансервацыi Замкавай гары пачалiся ў сувязi з тым, што на суседнiм узвышшы Малы Замак, дзе пазней былi адкрыты рэшткi пасада-вакольнага гораду старажытнага Наваградка, пачалi насыпаць памятны курган Адаму Мiцкевiчу. Зямлю для яго бралi з пляцоўкi Замкавай гары, што была ў ХIХ стаг. месцам гарадской звалкi. Пры зямляных работах на Замкавай гары былi адкрыты раней невядомыя помнiкi манументальнага дойлiдства. У паўднёвай частцы пляцоўкi гэта мураваная Брамная вежа, арганiчна звязаная з адкрытай каменнай сьцяной, што атачае пляцоўку. На паўднёвым схiле Замкавай гары знаходзiлiся рэшткi Калодзезнай вежы, што прыкрывала праход да вады. З замкам яе звязвала сьцяна. У паўночна-заходняй частцы пляцоўкi адкрылiся рэшткi Вуглавой вежы.
У вынiку зямляных работ памiж Шчытоўкай i Касьцельнай вежай былi расчышчаны камянi фундаменту палаца, якi архiтэктары датавалi канцом ХVI альбо пачаткам ХVII стст. На паўднёвы захад ад Шчытоўкi знаходзiўся развал царквы i руiны касьцёлу ХVII ст., аб якiм вядома, што ён яшчэ ў 1850 г. стаяў без даху.
У вынiку даследваньня Шчытоўкi былi адкрыты рэшткi больш раньняй вежы, якая пабудавана, па мяркаваньню даследчыкаў, адначасова з царквой. Знайдзеныя абвугленыя бярвеньнi дазволiлi прыйсьцi да высновы, што першапачаткова Замкавая гара мела драўляную сьцяну i адну вежу.
Польскiя архiтэктары рэстаўравалi Касьцельную вежу, па сутнасьцi, пераклаўшы яе нанова i ўмацавалi абарончую каменную сьцяну, вышыня якой складае 2,40 м.
Па краях i ў цэнтры пляцоўкi былі закладзены шэсьць траншэй i выяўлена наступная стратыграфiя: на глыбiню да 1,90 м. прасочваўся глiнiста-пяшчаны слой з развалам цэглы. Пад iм адзначана цёмная зямля з невялiкiм развалам цэглы, а яшчэ нiжэй (на глыбiнi да 3,20 м.) ляжала шэрая зямля з рэшткамi гарэлага i гнiлога дрэва. Знаходкi манетаў i каменных ядраў прывялi даследыкаў да заключэньня, што ў гiсторыi Замкавай гары вылучаюцца два этапы, першы з якiх адносiцца да першай паловы ХV стаг., а другi да пачатку ХVI стаг.[10]
Работы польскiх архiтэктараў-рэстаўратараў заслугоўваюць самай высокай адзнакi. Дзякуючы iх працы Замкавая гара Наваградка выглядае як магутнае шматвежавае абарончае збудаваньне, а кансервацыя вежаў i сьцяны захавала iх ад делейшага разбурэньня. Разам з тым гэтыя даследваньнi давалi ўяўленьне толькi аб Замку позняга Сярэднявечча. Нiякiх дадзеных аб больш раньнiм iснаваньнi гэтага помнiка не было зафiксавана.