Па распалажэньню культурнага слоя на краю пляцоўкi i па складу iнвентара, гарадзiшча Iндура падобна да гарадзiшча Муравельнiк у Ваўкавыску. Для абодвух сiнхронных помнiкаў характэрная канцэнтрацыя культурнага слоя каля валоў i прысутнасьць воiнаў. У Муравельнiку, сярод апошнiх, побач са славянскiм насельнiцтвам былi нарманы. Аднак, жыцьцё, спыніўшыся на Муравельнiку ў сярэдзiне XI ст., працягвалася на блiжэйшых узвышшах у той час як пасёлак у Iндуры спынiў сваё iснаваньне[1].
У канцы I i пачатку II тысячагоддзя н.э. працэс утварэньня гарадоў ішоў у Полацкай зямлі. У адрозненьне ад Панямоньня, дзе будучыя гарады засноўвалi на раней незаселеных месцах, полацкiя гарады ўзнiклi на месцы больш раньнiх пасёлкаў. Лукомль заснаваны на тэрыторыi, дзе быў пасёлак пачатку I тысячагоддзя н.э., Друцк — на месцы паселiшча IV-V стст. н.э. Браславу папярэднічаў латгальскi пасёлак апошнiх стагоддзяў I тысячагоддзя н.э. Феадальны Полацк вырас пасля пераносу Полацкага гарадзiшча i селiшча на новае месца[2]. Шмат гадоў iдзе дыскусiя паміж Э.М. Загарульскiм i Г.В. Штыхавым аб тым дзе i як быў заснаваны Мiнск.
Археалагiчныя матэрыялы прывялi аўтара да высновы, што людзі, якія заснавалi Наваградак, былi дрыгавiчы (с. 00). На думку П.Ф. Лысенкі Тураў i Берасьце таксама былi заснаваны дрыгавiчамi[3].
Першапачатковы наваградскi пасёлак, які ўзнiк у канцы X ст., у сярэдзiне XI ст. ператвараецца ў старажытнарускi горад i ў гэтым статусе жыве больш 250 гадоў. Па поваду нашага гораду ў адной са сваiх работ Л.В. Аляксееў пiша так: “Трэба памятаць, што Наваградак быў асобы, нетыповы для астатняй Русi цэнтр”[4]. Каб згадзiцца з гэтай высновай альбо адхіліць яе неабходна ўсебакова ацанiць культуру гэтага гораду. Пры гэтым трэба вылучыць у ёй агульнарускiя рысы, галоўным чынам, у iх заходнерускім увасабленьнi — адзначыць асаблiвасьцi, якiя зблiжаюць Наваградак з другiмi гарадамi Панямоньня — Чорнай Русi i вылучыць спецыфiку, уласьцівую толькi культуры Наваградка.
Агульнарускае аблiчча першапачатковага паселiшча ў Наваградку, у значнай меры, ахарактэрызавана паперадзе. У главе 2 сабраны матэрыялы, дзякуючы якiм можна сабе ўявiць узнiкненьне пасёлку, насельнiцтвам якога былi пераважна нашчадкi дрыгавiчоў, якія засвоiлi ў канцы I тысячагоддзя ўрадлівыя землi Наваградчыны. Iх матэрыяльная культура — домабудаўнiцтва, мясцовыя i прывазныя вырабы, а таксама пахавальны абрад тыповы для ўсходнеславянскага насельнiцтва свайго часу.
Ператвараўшыся ў горад у сярэдзiне XI ст. i ўступiўшы ў пару максiмальнага росквiту ў XII ст., Наваградак захоўвае старажытнарускi характар сваёй культуры. У горадзе працягваюць будаваць наземныя зрубныя жылыя дамы з глiнабiтнымi печкамi, характэрнымi для паселiшчаў лясной зоны. Масавая керамiка прадстаўлена старажытнарускiмi формамi посуду, пераважна, гаршкамi. Тыповая карцiна вымалёўваецца ў жалезаапрацоўчым рамястве. Амаль усе катэгорыi знаходак з жалеза, што зроблены ў Наваградку, немагчыма адрознiць ад iншых вырабаў Старажытнай Русi, у першую чаргу заходнерускiх гарадоў. У гэтым плане асаблівую цiкавасьць прадстаўляе iдэнтычнасьць наваградскага “арсеналу” з распаўсюджанымi на Русi прадметамi ўзбраеньня. Пры ўсіх асаблiвастях арганiзацыi бронзалiцейства i залатарства ў Наваградку, у ім знайдзена вельмі многа прадметаў убору i ўпрыгожаньняў, паўсюдна пашыраных на Русi.
Вялiкая частка старажытнарускiх гарадоў была звязана з Кiевам. У поўнай меры такая сувязь праяўляецца ў культуры Наваградка. Асаблiвасьцi кiева-наваградскiх кантактаў будуць разгледжаны нiжэй. Падобна да другiх заходнерускiх гарадоў, Наваградак меў шматбаковыя кантакты з Прыбалтыкай.
Зусім вiдавочны старажытнарускi характар духоўнай культуры жыхароў Наваградка. Ён праявiўся ў культавым дойлiдстве, хрысьцiянскiх рэалiях, кiрiлiчным пiсьме, распаўсюджаньнi хрысьцiянскiх iмёнаў i другiх асаблiвасьцях iдэалогii.
Такія асноўныя асаблiвасьцi культуры Наваградка, і гэта роднiць яго з культурай іншых гарадоў Старажытнай Русi, у прыватнасьцi, заходнерускiх.
У культуры нашага гораду ёсьць рысы, уласьцiвыя, выключна, для гарадоў Панямоньня. Даследаваўшы масавую керамiку Наваградка i iншых гарадоў Чорнай Русi, М.У. Малеўскай удалася выявiць своеасаблiвасьць iх керамiчнага комплексу. Сярод асноўнага вiду глiнянага посуду — гаршкоў, вылучаюцца формы характэрныя для керамiкi дрыгавiчоў. Побач з гэтым распаўсюдзіліся, а ў раньнім Ваўкавыску сталі дамінуючым тыпам, гаршкi, якія вядомыя на Паўднёва-Заходняй Валынi. Асобную групу керамiкi складае заходнеславянскi мазавецкi посуд, арнаментаваны штампам i налепленым валiкам, а таксама гаршкi з прамым горлам. У другой палове XI ст. уваходзяць ва ўжытак гаршкi так званага драгiчынскага тыпу, вертыкальныя шыйкi якiх, таксама як і тулава, пакрыты лiнейным арнаментам. Гэты посуд па сваім паходжаньнi ўзыходзіць да паселiшчаў Падляшша[5].
Керамiка паселiшчаў Чорнай Русi ў iх дагарадскі i раньнегарадскі перыяды, уключаючы посуд дрыгавiчоў, валынян, жыхароў Мазовii i Падляшша адлюстроўвае, такiм чынам, керамiчны комплекс перыяду засяленьня Панямоньня, фармiраваньня i першапачатковай гiсторii гарадоў гэтай зямлi.
Падабенства керамiкi гарадоў Панямоньня захоўваецца i ў XII-XIII стст. з той рознiцай, што заходнеславянская керамiка, якая знікла ў Наваградку, прцягвае пабытаваць у гарадах Заходняй часткi Панямоньня — Ваўкавыску i Гродне[6].
Спецыфiка гаспадарчага жыцьця гарадоў Чорнай Русi праявiлася ў вялiкiм значэньнi паляваньня. У той час калі ў Полацкай i Тураўскай зямлях важная роля гэтага промыслу характэрна для асобных гарадоў (Лукомль, Клецк, Давiдгарадок), у гарадах Панямоньня яна ўласьцiва ўсiм помнiкам i нават пераважала над жывёлагадоўляй. Толькi ў гарадах Чорнай Русi палявалi на тура. (с. 00).
Асаблiва шмат агульнага ў культуры Наваградка i Ваўкавыска. Першапачатковае засяленьне абодвух гарадоў адбываецца амаль адначасова i аднатыпна. Як адзначана ў главе 2, у Ваўкавыску акрамя двух першапачаткова неўмацаваных паселiшчаў — Шведскай гары i Замчышча, існавала маленькая крэпасьць Муравельнiк i гэтым Ваўкавыск адрознiваўся ад Наваградка. Пасля спыненьня жыцьця на Муравельнiку, тапаграфiя абодвух гарадоў становiцца iдэнтычнай. На Замкавай гары ў Наваградку i Шведскай гары ў Ваўкавыску адначасова ўзводзяцца валы, якія ператварылi неўмацаваныя ўзвышшы ў гарадскiя дзяцiнцы, а суседнія ўзвышшы — Малы Замак у адным горадзе i Замчышча ў другім — у пасады. Яшчэ адна змена ў характары абарончых збудаваньняў абодвух гарадоў адбываецца ў пачатку XII ст., калі гарадскiя пасады абносяцца валамi i ператвараюцца ў вакольныя гарады[7].
Матэрыяльная i духоўная культура Наваградка, як можна мяркаваць по археалагiчным матэрыялам, мае шмат агульнага з культурай Ваўкавыска. Важной асаблiвастью, якая зблiжае абодва гарады, з’яўляецца шматлiкая зброя, якой валодалi жыхары. Сярод зброi дальняга бою наваградцаў i ваўкавысцаў вялікае значэньне мелi ўтульчатыя наканечнiкi жалезных стрэлаў, якiя вельмі рэдка сустракаюцца ў другiх старажытнарускiх гарадах.
Для духоўнага жыцьця абодвух гарадоў Панямоньня характэрна актыўнае пранiкненьне пiсьменства, што падцьвярджае вялiкая колькасьць знайдзеных стыляў — пiсалаў. Па колькасьці гэтых знаходак Наваградак i Ваўкавыск займаюць адно з першых месцаў не толькi ў маштабе Панямоньня, але ўвогуле сярод гарадоў Старажытнай Русi.
Падабенства i нават роднасьць культуры Наваградка i Ваўкавыска фiксуецца дзякуючы таму, што абодва гарады археалагiчна вывучаны больш за другiя чорнарускiя гарады. Цалкам магчыма, што даследваньне шырокай плошчай iншых гарадоў Панямоньня дазволiць паказаць iдэнтычнасьць iх культуры з культурай другiх помнiкаў Чорнай Русi.
Асноўныя матэрыялы Наваградка дазваляюць акрэслiць месца гэтага гораду сярод заходнерускiх гарадоў i iх лакальнай групы — гарадоў Панямоньня. Наваградак, які ўзнiк i існаваў на ўсходзе Чорнай Русi меў усе рысы старажытнарускага гораду.