Напрацяг стагоддзя ад часу свайго ўзнiкненьня ў канцы X ст. i да канца XI ст., паселішчы ў Наваградку не вылучалася якiмi б нi было асаблівасьцямi. Больш за паўстагоддзя жыхары, што занялi наваградскiя ўзвышшы, не ведалi i, вiдавочна, не мелi патрэбы ў абарончых збудаваньнях. З узвядзеньнем вала на Замкавай гары i з ператварэньнем яе ў крэпасьць, яе тэрыторыя служыла як сховiшча.
У першапачатковым паселiшчы i раньнім горадзе былi развiтыя галоўныя рамёствы — ганчарства, апрацоўка жалеза i каляровых металаў. Падтрымлiваліся сувязi са знешнiм светам. Наваградцы пастаўлялi навакольнаму сельскаму насельнiцтву свае i прывазныя вырабы.
У мацярыковай культуры Наваградка аж да канца XI ст. рэзка не выяўлялася маёмасная няроўнасьць. Зброя сустракалася рэдка. Мяркуючы па абраду пахаваньня i iнвентару, наваградскi магiльнiк мала чым адрознiваўся ад магiльных помнiкаў сваёй сельскай акругi. Да канца XI ст. насельніцтва было язычнiкамі.
Карэнныя змены ў культуры гораду прыходзяцца на пачатак XII ст. Яго дзяцiнец з крэпасьцi-сховiшча стаў месцам перабываньня феадала — феадальным дваром. Гарадскі пасад ператвараецца ў вакольны горад. Тая яго частка, якоя была археалагiчна даследавана, прадстала ў выглядзе багатага гарадскога квартала. Такiм чынам, культура Наваградка XII-XIII стст. аднаўляецца па дадзеных аб, пераважна, сацыяльных вярхах гарадскога насельнiцтва, сярод якога хутка распаўсюджваецца хрысьціянства. Менавіта гэтыя асаблiвасьцi ствараюць прадстаўленьне аб нетыповасьцi старажытнарускага Наваградка.
Змены ў культуры Наваградка XII-XIII стст. у параўнаньні з культурай раньняга гораду, не звязаны ні з якiмi знешнiмi ўплывамi. Яны з’яўляюцца ў выніку пераўтварэньняў, што адбываліся на месцы. Самыя выразныя матэрыялы, што характарызуюць домабудаўнiцтва, рамяство, кантакты з другiмi зямлямi i iншыя бакі жыцьця гораду перыяду яго росквiту, сягаюць сваiмi каранямi ў яго папярэднюю гiсторыю. Змены ў культуры Наваградка, з пачатку XII ст. абумоўлены сацыяльнымi зменамi, якія адбываліся ў яго жыцьці. Натуральна, што пры гэтым з’явiлiся новыя, раней невядомыя бакі культуры.
Археалагiчныя матэрыялы, што належаць да жыцьця прывiліраванага насельнiцтва гораду XII-XIII стст. даюць канцэнтраванае прадстаўленьне аб старажытнарускай гарадской культуры гэтага часу. Нешматлiкія пiсьмовыя сведчаньні, датычныя палiтычнай i культурнай гiсторыi прыпадаюць, выключна, на XIII ст.
У XII ст. наваградскi дзяцiнец належыць феадалу, якi валодаў Замкавай гарой. Мяркуючы па тым, што пад 1235 г. летапiсцу вядомы Iзяслаў Наваградскi (с. 00), магчыма, што княжацкая ўлада існавала тут і ў больш раньні час. Феадалы i iх атачэньне мелi шмат зброi i такiх каштоўных рэчаў як iранскі фаянсавы посуд, шкляны посуд i іншы iмпарт. Сацыяльным вярхам дзяцiнца належала спецыяльная гаспадарчая зона ў паўночнай частцы пляцоўкi Замкавай гары. У амбарах i засеках гэтай зоны захоўвалiся харчы i iншыя запасы. Багатыя насельнікi дзяцiнца займаліся гандлем, аб чым можна мяркаваць па скапленьню гiрак для вясоў, знайдзеных у адной з гаспадарчых пабудоў. З духоўным жыцьцём прывелiраванай частцы жыхароў Замкавай гары звязаны мясцовыя i прывазныя хрысьцiянскiя рэалii i ўвайшоўшыя ў побыт кнiгi.
Рамесніцкая дзейнасьць на тэрыторыi наваградскага дзяцiнца XII-XIII ст. прадстаўлена, галоўным чынам, залатарамi, якія сумяшчалi сваю асноўную работу з апрацоўкай горнага крышталя. Рабiлi, галоўным чынам, цiсненьне i коўку каляровых металаў i срэбра, радзей лiцейныя работы. Распаўсюджаньне матрыц кiеўскага ўзору дазваляе мяркаваць з’яўленьне ў Наваградку залатароў з Паўднёвай Русi. Магчыма, што сярод ганчароў, якiя працавалі за межамi дзяцiнца i выраблялi палiваны посуд таксама былi кiеўскiя рамеснiкi, якiя паўтаралі ўзоры паўднёварускай палiванай керамiкі.
Вярнуўшыся да пытаньня аб сацыяльных групах насельнiцтва дзяцiнца, адзначым людзей простых — чэлядзь. Абслуга феадала i яго атачэньня, плебс Замкавай гары сялiўся ў паўднёвай i часткова паўднёва-усходняй частцы пляцоўкi., займаючы звычайныя зрубныя дамы, да якiх, часам, прымыкалi невялiкія гаспадарчыя пабудовы. Асобныя знаходкi — абломкi амфар, прывазны шкляны посуд i iнш., знайдзеныя пры раскопках гэтых пабудоў, наўрад цi звязаны з побытам нiзшай праслойкi насельнiцтва дзяцiнца i, па ўсёй верагоднасьці, трапілi туды з багатых комплексаў дзяцiнца.
Канцэнтрацыя несвабодных рамеснiкаў дзяцiнца i асоб, якія заняты абслугай феадала ў пэўнай частцы пляцоўкi гарадской крэпасьцi, адзначана ў Друцку i Мсьцiслаўлі, раскапаных Л.В. Алексеевым[8].
Такім чынам, мяркуючы па дадзеных археалогii, невялiкую пляцоўку наваградскага дзяцiнца ў XII-XIII стст. займалi тры катэгорыi гараджан, дзьве з якiх — рамеснiкi i чэлядзь — абслугоўвалi ўладальніка Замкавай гары i яго атачэньне. Рамеснiкi дзяцiнца, натуральна, належалі да катэгорыi вотчынных.
Сацыяльнае аблiчча насельнiцтва вакольнага горада Наваградка, разглядалася ў кнiзе “Старажытны Наваградак”[9]. Матэрыялы, якія адносяцца да гэтай праблемы незвычайныя i шматгранныя. Iх трактоўку нельга лiчыць вычарпанай.
Матэрыяльная культура раскапанай намi гэтай часткi гораду i датаваная XII-XIII стст. на дзiва аднародная. За выключэньнем двух жылых пабудоў, якія наляжалi простым грамадзянам, астатняя тэрыторыя была забудавана вялiкімi i багатымi дамамi, частку якiх на працягу стагоддзя належала адным i тым жа сем’ям.
Шматлiкі i багаты iнвентар жылых пабудоў спалучаўся са знаходкамi, якія неабвержна сведчылi, што ўладальнікі дамоў займалiся апрацоўкай каляровых i шляхетных металаў i што асаблiва важна, золата. Гэтыя асаблiвасьцi прывялi аутара да высновы, што ў багатым квартале залатароў вакольнага гораду можна бачыць своеасаблiвае аб’яднаньне рамеснікаў[10].
У савецкай лiтаратуры неаднаразова падымалася пытаньне аб магчымастi iснаваньня рамесных аб’яднаньняў у Старажытнай Русi. Аб гэтым пiсалi: С.В. Юшкоў, М.М. Цiхамiраў, В.В. Стоклiцкая-Церашковiч, Б.А. Рыбакоў, М.М. Варонiн i Б.А. Колчын. Iснаваньне арганiзацыі рамеснікаў-будаўнікоў у старажытнай Гродне бачыў археолаг В. Галубовiч[11]. Iначай ставілася да гэтай праблемы Н.Л. Подвiгiна, прымяняльна да Ноўгорада. Прызнаваючы ўслед за Б.А. Колчыным iнстытут вучнёўства ў кавалёў, аўтар спрабуе на ноўгарадскiх матэрыялах праверыць прыкметы iснаваньня цэхаў, якiя на думку Б.А. Рыбакова iм уласьцiвыя. Гэта — iснаваньне патранальнай царквы, сумесныя пiры, наяўнасьць цэхавай адмiнiстрацыi i некаторыя iншыя асаблiвасьцi. Н.Л. Подвiгiна прыходзiць да высновы, што довады Б.А. Рыбакова не падцвярджаюцца матэрыяламi, у прыватнасьцi археалагiчнымi i што ў Ноўгарадзе XII-XIII стст. не было эканамiчных i палiтычных прадпасылак для ўтварэньня карпарацый рамеснікаў. Не абмяжоўваючыся Ноўгарадам, даследчыца распаўсюджвае сваю выснову на всю Старажытную Русь i пiша: “На наш погляд, у дамангольскі час на Русi яшчэ не склалася сукупнасьць тых эканамiчных i сацыяльных умоў, якiя прывялi да ўзнiкненьня цэхаў на Захадзе”[12].
У апошнiя гады праблема iснаваньня аб’яднаньняў рамеснікаў ізноў падымаецца ў савецкай лiтаратуры. Археалагiчныя матэрыялы Кiеўскага Падолу прыводзяць М.А. Сагайдака да думкi, што высокая ступень знаходак таварнай прадукцыi ў гэтай частцы гораду, дазваляе думаць аб узнiкненьнi там аб’яднаньняў рамеснікаў[13].
Прыхільнiкам iснаваньня ў Старажытнай Русi аб’яднаньняў рамеснікаў з’яўляецца П.С. Пеняк, на думку якога шматпрофiльнае рамяство старажытнарускiх гарадоў дазваляе мяркаваць iснаваньне ў iх рамесных аб’яднаньняў. Мабiлiзуючы дадзеныя пiсьмовых крынiц i археалогii, П.С. Пеняк прыходзiць да высновы, што такія маглi ўтварыцца ў вялiкiх гарадах[14].
Наваградак не належыць да лiку вялiкiх гарадоў Старажытнай Русi. Тым не меньш яго вакольны горад мае многiя рысы, якія дазваляюць убачыць на яго тэрыторыi своеасаблiвае аб’яднаньне рамеснiкаў. Гэта знайшло праяву ў строгай адасобленасьцi квартала багатых i добра ўзброеных залатароў, спадчынасьцi iх рамяства, iснаваньнi прывелiраваных могiлак, якія ўзнiклі, верагодна, каля патранальнай царквы, рэалiях, што сведчаць аб пiрах жыхароў квартала i другiх прыкметах, што вылучаюць iх сярод іншых гаражан.
На кожным з трох этапаў iснаваньня багатага квартала вакольнага гораду Наваградка з пачатку XII ст. да яго гiбелi ў 70-я гады XIII ст., сярод багатых дамоў вылучаюцца асобныя жылiшчы. Для першай паловы XII ст. такім быў дом, сьцены якога пакрываў фрэскавы роспiс. Мяркуючы па тым, што сьцены гэтага дому i Барысаглебскай царквы пакрывалi адны i тыя ж фрэскiсты, гаспадары яго маглi мець сувязi з наваградскiм храмам[15].