[6] Воронин Н.Н. Древнее Гродно // МИА. 1954. вып. 41. С. 60; Зверуго Я.Г. Древний Волковыск. Минск, 1975. С. 61-70; Малевская М.В. К вопросу аб локальных вариантах керамики западнорусских земель XII-XIII вв. // КСИА. 1971. вып. 125. С. 27-31.
[7] Гуревич Ф.Д. О формировании ... С. 64.
[8] Алексеев Л.В. 1) Op. cit. С. 153-157; 2) Смоленский город Мстиславль. Стратиграфия, хронология, топография // ТДСД. С. 120.
[9] ДН. С. 130-137.
[10] ДН. С. 132.
[11] ДН. С. 132.
[12] Подвигина Н.Л. Очерки социально-экономической и политической истории Новгорода Великого в XII-XIII вв. М., 1976. С. 87-93.
[13] Сагайдак М.А. Новое в археологии Киевского Подола // ЗСА. С. 222.
[14] Пеняк П.С. 1) К вопросу о социальной организации древнерусского ремесла // ДГ. С. 94-96; 2) К вопросу аб ремесленных объединениях Древней Руси XII-XIII вв. // Земли Южной Руси в IX-XIV вв. Киев, 1985. С. 126-130.
[15] ДН. С. 36-44.
[16] ДН. С. 54-65, 71-81.
[17] Гуревич Ф.Д. Ремесленная корпорация древнерусского города по археологическим данным // КСИА. 1972. Вып. 129. С. 31-36.
[18] Копысский З.Ю. Социально-экономическое развитие городов Белоруссии. Минск, 1968. С. 143.
[19] ДН. С. 93-98.
[20] Тимощук Б.А. Археологические признаки посада древнерусского города // ТДСД. С. 70-71.
[21] ПСРЛ. М., 1962. Т. 11. Стб. 838, 861.
[22] ПСРЛ. Т. 11. Стб. 829.
[23] Насонов А.Н. “Русская земля” и образование территорыи раннерусского государства. М., 1951. С. 26.
[24] ПСРЛ. Т. 11. Стб. ???
[25] Малевская М.В. Архитектурный комплекс новогрудского детинца XIII-XIV вв. // ДГС. С. 122-125.
[26] Гуревич Ф.Д., Ковальская К.Т., Николаев Н.В., Пономарева Т.С. Новогрудская экспедиция // АО 1974. М., 1975. С. 384-385; Гуревич Ф.Д. Работы в Новогрудке // АО 1984. М., 1986. С. 340.
[27] Ткачоў М.А. Замкі Беларусі. Мінск, 1977. С. 15-21.
[28] Любавский М.К. Очерк истории Литовско-русского государства до Люблинской унии включительно. М., 1915. С. 127.
[29] Древняя Русь. город, Замак, село. М., 1985. С. 47-48, 49.
[30] Куза А.В. Малые города в Древненай Руси // ДГ. С. 64.
[31] Раппопорт П.А. Зодчество Древней Руси. Л., 1986. С. 124-130.
[32] Раппопорт П.А. Op. cit. С. 132.
Дадаткі
Археалагiчныя работы на тэрыторыi Замкавай гары
Стацыянарныя даследваньні на тэрыторыi Замкавай гары адбывалiся напрацягу 12 сезонаў (1959, 1962, 1968-1971, 1973, 1974, 1977, 1983-1985 гг.). Да гэтых работ трэба прылiчыць зачыстку сьценак ямы на пляцоўцы ў 1956 гг., у вынiку якой былi адкрыты рэшткі культурнага слоя старажытнарускай пары. За час палявых доследаў былi разбiты тры раскопы агульнай плошчай 664 кв. м. у паўночнай, паўднёвай i паўднёва-усходняй частках пляцоўкi (раскопы 1-3) (мал. ).
З-за iнтэнсiўнай забудовы пляцоўкi Замкавай гары пачынаючы з XIV ст., раскопы прыйшлося разбiваць блiжэй да краёў пляцоўкi. Культурны слой старажытнарускага гораду ляжаў пад магутным слоем (месцамi дасягаў трох метраў) познесярэдневяковага гораду. Астаткi будаўнiцтва гэтага часу амаль паўсюды былi разбураны. У тых выпадках, калі комплексы XIV ст. i больш позняга часу захавалiся, яны ўключаны ў тэкст.
Стратыграфiя Замкавай гары ўпершыню была выяўлена пры зачыстцы сьценкi ямы ў 1956 г. Амаль пад дзёрнам паказаўся развал каменю i цэглы (28х15 см.), які сягаў на глыбiню да 1 м. Другi развал цэглы знаходзiўся на глыбiнi 1,60 м., а трэцi i чацьвёрты на глыбiнi 1,80 i 2, 20 м. На глыбiнi 3 м. паказалiся астаткi негарэлага дрэва i сустракаліся знаходкi XII-XIII стст. Глыбей немагчыма было працягваць зачыстку сьценкi.
Магутнасьць культурнага слоя ў раскопе 1, мяркуючы па разрэзах яго паўночнай i ўсходняй сьценак складала 3,40-3,60 м. У паўночнай сьценцы напластаваньнi з камянем i цэглай i знаходкамi XIV-XVII стст. складалi ад 1 да 1,80 м. пад iмi знаходзiлася напластаваньне таўшчынёй 1,40-1,50 м., насычанае будаўнiчымi рэшткамi i матэрыяламi XII-XIII стст., пад якiмi на падсыпцы з пяску адзначаецца культурны слой таўшчынёй 20-30 см. з матэрыяламi не пазней XI ст. У разрэз паўночнай сьценкi трапiла частка пясчанага насыпу, які засыпаны пазней за вал (мал. ).
У разрэзе ўсходняй сьценкi гэтага ж раскопа верхняе напластаваньне таўшчынёй 2.40 м. было iнтэнсiўна насычана абломкамi цэглы i другiмi будаўнiчымi рэшткамi. Сярэдняе напластаваньне з матэрыяламi XII-XIII стст. мела таўшчыню каля 1 м. Нiжняе, з матэрыяламi не пазней XI ст. адзначалася не па ўсім разрэзе. На працягу шасьцi метраў (кв. IКЛ) непасрэдна на мацярыку ляжала другое напластаваньне (мал. ).
Максiмальная магутнасьць культурнага слоя зафiксавана ў паўднёвым раскопе (2). Ён дасягаў амаль пяцi метраў. З iх да познесярэдневяковага гораду належыла напластаваньне да 1,20 м. Сярэдняе напластаваньне таўшчынёй да 2,40 м. з запушчанымi ў яго драўлянымi слупамi, было падсылана слоем пяску таўшчынёй 80 см., пад якiм знаходзiлася трэцяе напластаваньне. Апошняе ляжала на мацярыку. У разрэз трапiла яма глыбiнёй 40 см., запоўненая зямлёй з рэшткамі драўніны i камянямi (мал. ).
У заходняй частцы раскопа 3, плошча якога склала 240 кв. м., старажытнарускага культурнага слою не было. Аб яго iснаваньнi сведчыла керамiка, амфара, шкляныя бранзалеты i iншыя знаходкi XII-XIII стст. Слаi, што належалi да старажытнарускага гораду захавалiся ва ўсходняй частцы. Яны ляжалi пад слаямi познесярэдневяковага гораду, што мелi таўшчыню да 3 м. Культурны слой, які адносiўся да XII ст. (таўшчынёй да 40 см.), быў падасланы слоем пяску таўшчынёй да 60 см. Нiжэй знаходзiўся слой XI ст., насычаны шчэпкамі, якія ляжалі на мацярыку (мал. ). Напластаваньнi з матэрыяламi больш раньняга часу ў гэтых разрэзах не адлюстравалiся.
Стратыграфiя Замкавай гары паказвае на перапад магутнасьцi культурнага слоя з поўначы на поўдзень. Рознiца паміж яго таўшчынёй складае больш за 1,5 м. Напластаваньнi Замкавай гары адпавядаюць той самай карцiне, якая назіралася на Малым Замку, дзе таксама адзначана пры чляненьнi культурнага слою. Рознiца ў тым, што на Замкавай гары культурны слой позняга гораду быў больш магутны i адлюстроўвае актыўную забудову гораду ў перыяд развiтага i позняга Сярэдневечча. Сярод будаўнiчых астаткаў Замкавай гары XII-XIII стст. не было цэглы так характэрнай для слою гэтага часу на Малым Замку. Гэта тлумачыцца тым, што ў раскопе на апошнім стаялi багатыя дамы, у будаўнiчым матэрыяле якiх была цэгла. На Замкавай гары такiя комплексы ў нашы раскопы не трапiлi.
Пераходзiм да выкладу атрыманых матэрыялаў, пачынаючы апiсаньне з наiбольш раньнiх, як гэта мела месца пры характарыстыцы дадзеных Малага Замка.
Раскоп 1.
Астаткi першапачатковага паселiшча. Дзяцiнец XI ст.
Да бясспрэчных будаўнiчых астаткаў, якія звязаны з першапачатковым засяленьнем Замкавай гары мы залічаем участак, што ляжаў вузкай паласой пад насыпам старажытнага вала i прасочаны ў кв. кв. БД 17-22. На пясчанай падсыпцы мацярыка ляжаў вуглiсты слой таўшчынёй 25 см. У кв.кв. Б. на глыбiнi 147-169 см., шчыльна да паўночнай сьценкі адкрыты два рады абпаленых камянёў i скапленьнне залы. Пад камянямi знаходзiлiся абломкi двух згарэўшых бярвеньняў, якія былі, вiдавочна, вуглом пабудовы. У кв. В 20 сустракаюцца скапленьнi неабпаленай глiны. Вялiкае скапленьне неабпаленай глiны адкрыта на гранiцы кв.кв. ВГ 20-21, яно займала плошчу 130-50 см. Сярод другiх будаўнiчых астаткаў была абгарэлая дошка даўжынёй 120 см. Шчыльна да яе прытыкала пляма глiны 40х30 см.
У вуглiстым слоі знайдзена керамiка I, II, III i V тыпаў[1], даволi вялікі тачыльны камень са слядамi запрацаванасьцi, вялікі наканечнiк утульчатай двушыповай стралы i железны выраб невызначанага характару.
Культурны слой з будаўнiчымi рэшткамi i знаходкамi, што ляжаў пад валам, з’яўляецца наiбольш пераканаўчым матэрыялам, які сведчыць аб першапачатковым засяленьнi Замкавай гары. Супастаўляючы знайдзеную ў гэтым слоі керамiку з керамiкай Малага Замка, трэба адзначыць, што на апошнім гаршкi I тыпу характэрныя для пабудоў з мацярыка i некаторых ямаў, г.зн. для канца X ст. Гаршкi II тыпу з’яўляюцца ў пабудовах першай паловы XI ст., у Наваградскiм магiльнiку i iншых магiльных помнiках ваколіц Наваградка, а гаршкi V тыпу ўпершыню вядомыя ў пабудове 23 (першая палова XI ст.)[2]. Паколькі гаршкi V складаюць каля 40 % керамiкi першапачатковага паселiшча Замкавай гары, ёсьць падставы лiчыць, што апошняя была заселена не раней за XI ст.