Цімох, як пачуў, што пра яго гаворка, сцягнуў шапку.
- Ідзі сюды, - раззлавана сказаў Артур. - Ты чаго тут?
- А паночку, а родненькі, - кланяючыся, пачаў прасіцца Цімох. - Куды ж мне падзецца? Не праганяйце... Ваш тата дабрадзей...
- Ціха! - спыніў Артур Цімоха.
Непрыемнае пачуццё нехарошасці і нейкай жыццёвай несправядлівасці варухнулася ўсярэдзіне.
- Што, бацька п'е?
- П'е, панічу, яшчэ як... Не п'е, а трубіць... І ўночы, і днём п'е. Спасу няма.
Цімох вырачыўся на Артура і чамусьці няўцямна раскрыў рот. Нейкая раптоўная здагадка варухнулася ў яго галаве. Голас Артура рыхтык падобны на нечы такі знаёмы голас.
- Дзе тата зараз? - спытаўся паніч.
- Спіць. Не будзіце, майце ласку, васпане. Самі ведаеце.
Бацька спаў, спаў і Стасік. Артур абышоў службы. Непарадкаў вялікіх няма, але... Сама атаву касіць, рыжэць пачынае, а касіць няма каму. Сяляне ўвіхаюцца каля свайго. Увогуле з гэтай гаспадаркай нешта не так. Бацька глядзіць за ёю налётамі. Ды і ці выціснеш ты грошы з гэтай нішчымнай зямлі... Працаваць належна, рукі прыкласці да зямлі. Ды і вельмі многа той зямлі.
Пайшоў у дом - доўгую драўляную будыніну з тоўстымі калонамі-бярвеннямі пры фасадзе, які падпіралі нешта падобнае на адкрыты балкон, на якім, па задумцы архітэктара, шчаслівы гаспадар мусіў піць гарбату і пазіраць на «тучныя нівы і шчаслівых дбайствам добрага пана сялян»... На тым балконе ніхто ніколі не сядзеў: цяжка давалася капейка, цяжка вучылася...
Артур выйшаў на ганак, сеў. І тут зноў, у каторы раз за мінулыя суткі, пачуў звон цугляў. Глянуў - так і ёсць, да маёнтка прастуюць жандары. Капітан Фогель і двое падначаленых. Рэшта, пэўна, паехала за ландарай. Будуць сачыць за паненкай.
Артур насупіўся, падняўся і пайшоў у пакоі. Надта важныя госці - жандары. Праз прачыненае акно чуў, як капітан Фогель - ліса хітрая - гаворыць з распарадчыкам Цімохам.
- Прымайце госцяў! - гучна выклікнуў капітан, чапляючы вуздэчку за шула. - Ці можна бачыць памешчыка Буевіча?
- Пан спіць... Крыху буяніў... А цяпер спіць, - нягучна адказаў Цімох.
- Падымайце пана! Пытацьму пра бунтаўшчыкоў.
- Якія бунтаўшчыкі, ваша благародзіе, зроду не было ў нас бунтаўшчыкоў.
- А мне паведамілі, што тут бунт!
- Няпраўда, ласкавы пане, няпраўда...
Артур бачыў, што выгляд у жандара зрабіўся змоўніцкі.
Капітан падаўся да распарадчыка і як бы абыякава прамовіў:
- Па навакольных вёсках выяўлена «Мужыцкая праўда». Чулі пра такую?
- Ніякай такой мужыцкай праўды не ведаем, васпане...
- Бунтаўшчыкі яе чытаюць... Па-тутышняму пісана, польскімі літарамі...
- Чытаць, васпане, зроду не чытаем. Не навучаны... Ды яшчэ, барані нас Божа, польскімі літарамі. Куды нам... - адхрышчваўся Цімох.
- Ну добра, вядзі да пана...
«Не хачу сустракацца з гэтым суконным рылам...» - падумалася Артуру. Ён прыхапіў кайстру, з якой не расставаўся апошнія дні, пайшоў і зачыніўся ў сваім пакоі.
Але Цімох прывёў капітана Фогеля не да бацькі, а да яго. Давялося прымаць няпрошаных гасцей. Артур загадаў пусціць жандарскіх коней на поплаў, афіцэра і ягоных памагатых накарміць і пакласці ў пуню спаць на свежым сене.
- Угэ, - згадзіўся Цімох. - Людэй і конэй шкодоваты трэ, хіба воны е вінавайцы?
Жандар залыпаў вачыма, не зусім разумеючы. Артур есці разам з жандарам, якому як афіцэру сабралі стол у залі, не стаў, спаслаўся на стомленасць, кепскую ноч пад карчмой, пайшоў распарадзіцца знайсці майстроў рамантаваць ландару. Пасля зачыніўся ў пакоі, сеў за стол і на кавалачку паперы напісаў: «Jość patreba sustrecca».
3. Сядзіба Кавальца
У першую ж нядзелю пасля прыезду з Пінска Ясь Кавалец выбраўся на кірмаш у Манкевічы. Рыбаку і паляўнічаму, яму было што прадаць. Паўкідаў у човен нашыхаваныя звечара торбы з нізкамі і дубцамі сушаных грыбоў і ўюноў, дастаў з кія на печы футры баравых куніц, якія ніяк не мог збыць яшчэ з зімы, прычапіў да чоўна саж з жывой, не снулай рыбай.
- Ты ж мёду забыўся... - падказала маці.
- Ага...
Прынесла кадаўбец. Старэнькая яна, любая матулька... На што ні пайшла дзеля дзяцей пасля страшнага закалату 30-х гадоў. Завязалася яшчэ раней, калі паганы карсіканец падмануў цэлы край, абнадзеіў, што будзе адноўлена Рэч Паспалітая. Паверылі - і падмануліся... У 30-я пазбаўлены маёмасці, шляхецтва... А што казаць пра тых, хто проста склаў галовы. Матуля адна засталася з маленькім дзіцем на руках. Каб выжыць, пайшла замуж за мешчаніна, Кавальца. Усё зрабіла, каб вывесці ў людзі старэйшага, з першага шлюбу, сына. Ежы вучыўся ў Пецярбургу, у вучылішчы правазнаўства, здаваў экзамены экстэрнам, скончыў з адзнакай. Па выхадзе атрымаў чын і месца ў Міністэрстве юстыцыі. Але доўга там не праслужыў, не захацеў валачы ўсё жыццё чыноўніцкі хамут, пераходзіць з чыну ў чын. Яго не проста пацягнула на радзіму - меў свае планы. Некаторы час служыў у менскім губернскім судзе, потым, калі шляхта зрабіла дастатковую пратэкцыю, а таксама завяліся грошы, каб зрабіць куку ў руку каму належна, стаўся распарадчыкам Манкевіцкай эканоміі, якая належала казне. Пасля гэтага зводнага брата як падмянілі. Што ж, з ваўкамі жыць - па воўчы выць. Вось так і жывуць - ён сабе, яны з маці, з бацькам - сабе.