Калі Дамінік і Кавалец пайшлі, пан Пратасавіцкі падсунуўся да пана Кудліцкага:
- Што гэны пуляк па-французску праталалэхаў?
Кудліцкі пачухаў галаву і сказаў:
- Здэцца, абазваў цябе... Хіба васпан не чуў?
- Я пытаю ў васпана - як абазваў?
- Як? А так: падпускальнікам смердзюхоў... - з відавочным задавальненнем праказаў Кудліцкі.
- Бароўскі, жаба бязгубая... Пайду да спраўніка... - рашуча вымавіў Пратасавіцкі. - Я гэтага так не пакіну... Навучаць усялякую ахлямуздрыну французшчыне і выхваляюцца... Пшэкі фанабэрныя!
У той час калі на адным канцы кірмаша вялася такая гаворка, на другім, дзе ішоў гандаль лодкамі, нехта нешта гаварыў, і гаварыў так гучна, што на голас падцягваліся і падцягваліся людзі. Неўзабаве там сабралася цэлая гурма людзей. Гаварун даводзіў нешта сваё, яму супярэчылі ці выкрыквалі адабральнае. Часам натоўп узрываўся гучным рогатам.
- Што яны там сеймікуюць? - пацікавіўся пан Кудліцкі, становячыся на верхняе бервяно, каб угледзець, з-за чаго сабралася грамада.
- Мужыкі пра сваё лапочуць... - адказаў Пратасавіцкі. - Каб меней рабіць, каб болей на саломе спаць...
- І каб ніколі не ўмывацца! - падхапіў нехта з шляхцюкоў, і шляхта, задаволеная трапным, як ёй здавалася, жартам, зарагатала.
- Самыя... вы... па тры дні... не ўмываецеся, - прабурчэў загарынскі селянін. - Два паны - адны штаны!
- Што? - Падскочыла шляхта, але селянін пакрыўджана махнуў рукой і падаўся прэч.
Сталі разыходзіцца і іншыя, падаліся ў накірунку да купы людзей, што слухалі прамоўцу. Асобныя словы праз кірмашовы шум даляталі і сюды.
- Цар... Воля... Маніфест... Свабода...
- Цьфу ты, гэта ж прапаганду нехта рэжа... Супраць ураду, далібог, - вылупіў і без таго пукатыя вочы Пратасавіцкі. - Пайду паслухаю... Няўжо Варшава і нам спакою не дасць. Волі ёй захацелася, каб яе трасца.
Пан Пратасавіцкі разгірэчана падняўся з бервяна, каб таксама ісці туды, куды людзі ішлі. Пацягнуліся за ім і астатнія шляхцюкі.
Кавалец ніколі не чуў агітатараў. Развітаўся з Бароўскім і таксама пакіраваўся да натоўпу. Блізка не стаў падыходзіць, усё чуваць і здалёк. Прамоўцы, праўда, не відаць, стаяў, пэўне, у лодцы на вадзе.
- І цар, і паны - заадно, - разважаў гаварун. - Вольнасці нам ніхто не дасць, калі мы ўласнымі рукамі не возьмем яе. Што з тае вольнасці, якая абвешчана царом? Цар не пра селяніна дбае, ён мае клопат пра паноў...
- Не, цар пра мужыка дбае! - крыкнуў загарынскі чорнабароды селянін. Крыкнуў не дзеля праўды, а так, каб пазлаваць агітатара. А мо і дзеля смеху крыкнуў.
- Цар, можа, і думае пра мужыка, але да кожнага мужыка цар не дойдзе. На гэта ў яго ўрад ёсць. Урад з паноў, з чыноўнікаў, і гэтыя чыноўнікі і паны згавораныя з кім? Ну, не з мужыкамі, праўда!
- Праўда, праўда твая! - загулі сяляне. - Урэж ім, дай ім!
- Выходзіць, вы, рукі каторых у мазалях, - дзеля ўраду, а належыць наадварот, мужыкі. Урад дзеля нас каб быў, пра нас дбаў, мужыкі... Не Богам урад заведзены, але людзьмі...
- Вось рэжа праўду, дык рэжа... Яго павесіць мала, - сказаў селянін у новых лапцях, які стаяў побач з Ясем. - Узяць ды на першай асіне павесіць...
- Ціха, дайце паслухаць, - сыкнуў на яго Кавалец.
- Не, што гэта ён гаворыць?! - не сунімаўся селянін у новых лапцях. - Яго павесяць, ей-бо, павесяць. Сколецца...
- Сколецца, - згадзіўся чорнабароды, якога Ясь ужо бачыў каля карчмы. - Жандараў панаехала. Заезджы дом атачылі, у кожную дзірку зазіраюць. А гэты, бачыш, не баіцца, брэша, што той сабака, на вецер.
- ...урад трэба самім выбраць... Згодны?
Сяляне загулі, закрычалі, заспрачаліся. Спрачаліся зацята, аж за грудкі хапаліся. Кожны меў сваю праўду і сваю ж крыўду. Кожны адстойваў сваё.
- А зямля будзе? Зямлі дасцё? - разнесліся крыкі.
- Дзела не ў зямлі, а дзела ў вольнасці, роўнасці, - закрычаў агітатар. - Той самай вольнасці, якой вашыя дзеды ды бацькі здаўна ждалі...
- Нашто нам твая вольнасць! - зароў селянін у новых лапцях. - Ты нам зямлі адмерай.
- Кожнаму будзе адмерана так, як ён сам сабе намерыць, - крыкнуў у адказ агітатар.
- А пана куды дзець? Што з панам рабіць?
- З панамі разбярэмся. Калі пан ліхі - пана павесім, як сабаку! Мужык будзе кепскі - то і мужыка павесім...
- Во дае, - паківаў галавой селянін. - Сапраўдны падбухторшчык. Вісельня па ім плача, ой плача.
Шмат хто з сялян, пачуўшы словы «пана павесім», хрысціліся, пляваліся і ішлі прэч. Іх месца займалі новыя. Натоўп то менеў, радзеў, то гусцеў ад прыбылых сялян.
Кавальцу зрабілася нецікава - як гэта, падбухторваць вешаць паноў? Ды яшчэ як сабак. Паны - людзі. І ў паноў душа. Што дзяліць панскую зямлю, калі зямля не ім належыць - Богу. Не, пайду.
Паглядзеў на Манкевіцкі парк, на сонца. Час падавацца да мілай пані Аксаны. Хутчэй да яе, расказаць, што тут вось чуў. Ёй будзе цікава. Што яна думае пра вольнасць? Што скажа, як ацэніць тое, што казаў плявузгала-падбухторшчык. Напраўду, дзе паліцыя, дзе ўлада!