- Грамадзянка Аксана, - пачуўся голас Буевіча. Ён адхіліў Аксаніну руку ад сурдута. - Давядзецца табе самой ці з надзейнымі людзьмі хаваць тое, што я табе перадам. Не ведаю, дзе схаваеш... Тут, у склепе, побач, ці дзе ў лесе... Словам, у надзейным месцы... І яшчэ... Калі пан Ежы не схільны да інсурэкцыі, яго не варта ўводзіць у нашыя справы... Пакуль...
- Так, пакуль не. Я паважаю мужа, нават... крышачку люблю яго, - пачуўся голас Аксаны. - Але, але, грамадзянін Артур, да паўстання, мне здаецца, ён ніколі не далучыцца...
- Не далучыцца? Нават калі мы пераможам?
- Лепш за ўсё будзе, калі мы станем паводзіць сябе так, каб ён як мага даўжэй нічога не ведаў... Іначай ён стане перашкаджаць рыхтаваць паўстанне...
Артур гучна чмыхнуў.
Аксана прадоўжыла:
- Разумееш, я настолькі ўдзячна пану Ежы, што не хачу... Не хачу рызыкаваць ягоным дабрабытам... Ён мой дабрадзей. Я магу рызыкаваць хіба толькі ўласнай, выбачай, скурай. Артуру! Я жыццё сваё аддам дзеля Бацькаўшчыны, але чужымі ні гонарам, ні дабрабытам нам не вольна распараджацца... Зрэшты, я ягоная жонка, а ён мне муж. Веру, я здольна пакахаць яго яшчэ больш, як кахаю цяпер...
- Дык ты яго ўсё-ткі кахаеш? - прагучала пытанне.
У голасе Артура аканому пачулася расчараванне.
- Скажам, моцна захапляюся... Ён разумны. І раз так выйшла ў жыцці...
Пан Урбановіч нагнуўся, сціснуўшы пальцамі нос. Ён не верыў уласным вушам. Аксана - не здрадніца?!
- Я дала клятву перад Госпадам Богам, што буду яму вернай жонкай... - гучаў Аксанін голас. - І я застаюся пры гэтай сцяжыне, сцяжыне шлюбных абавязкаў, буду вернай уласнаму слову і клятве перад Богам. Але, павер, сэрца маё таксама цалкам аддана Айчыне, нашаму краю, нашаму люду.
Востры, пякучы боль замілавання да маладой і вернай жонкі працяў аканома наскрозь.
- І паколькі сэрца належыць Бацькаўшчыне, - казала Аксана, - як патрыётка, я аддам жыццё на карысць нашаму забранаму і зрабаванаму краю, калі гэта будзе патрэбна... Але... дзеля Бога, не ўмешвайце сюды майго мужа...
Курчы звялі вочы пана Ўрбановіча. Яму хацелася плакаць, крычаць ад шчасця, ад нечаканай палёгкі, як бывае, калі нечуваны цяжар раптам сам па сабе спадае. Стрымліваўся. А яшчэ хацелася даслухаць шчырасці маладых людзей да канца.
- Ты скажы, што ў цябе з Хрысцяй, Артур?
- Кожны насельнік краю павінен нешта ўскласці на алтар нашай волі... - прабубніў панылы голас, відаць, расчараваны прызнаннямі Аксаны. - Калі кожны стане адводзіць ад агульнай справы сваіх мужа ці жонку, што ў нас атрымаецца?
- Прашу вас, грамадзянін Артур... Пан Ежы такі добры, далікатны... Ён шмат зрабіў простым людзям. Ён - само ўвасабленне дабрадзейства... Ужо адно, што ён згадзіўся выпісаць настаўніка... Дык чаму ты пра Хрысцю нічога не кажаш?
- Нам спатрэбяцца ў хуткім часе не настаўнікі, а вайсковыя афіцэры. Пан Урбановіч мог бы ўзначаліць немалое вайсковае рушанне... З дворняй ён жа спрытна ўпраўляецца...
- Разумею, і ўсё ж... Я многім яму абавязана... І яшчэ, яшчэ... Мне сорамна пра гэта гаварыць, я не магу нават даць яму... належнае. Як жонка. Ён такі сарамлівы... Ён мне... як бацька... Але я адданая яму душой і целам. Бачыш, я тут, а ён верыць мне...
- Мы не на палюбоўным спатканні, - зноў паныла прабубнеў Артураў голас. - Мы тут, каб вярнуць Айчыне вольнасць... А пра Хрысцю і не пытайся... Яна, яна... з маім бацькам...
- І ты яе ўсё яшчэ любіш?
- Люблю... І ніколі не разлюблю...
Ногі ў пана аканома падкасіліся, і ён упаў бы на калені, каб не ўчапіўся за сцяну.
Якое ён, Ежы Ўрбановіч, мярзотнае стварэнне! Гэта ж анёлы! Артур - анёл, і ягоная жонка - анёлак! Яна дзеля радзімы, дзеля вольнасці Бацькаўшчыны душу, сэрца, жыцця не пашкадуе... А ён западозрыў у ёй брыдкасць, здраду... Артур... Хрысцю любіць, дваровую дзяўчыну. Трэба ж!
Пан Урбановіч хітнуўся, павярнуўся і, асцерагаючыся, каб, крый Бог, яго не пачулі, пайшоў на выхад... Прадраўся праз крушынавыя хмызы, паплёўся, як невідушчы, бо слёзы замілавання засцілалі вочы, праз парк...
Якое шчасце! Грудзі манкевіцкага аканома разрывала ад наплыву пачуццяў. Ён бязгучна плакаў.
Разам з такой жонкай можна памерці... Пайсці супраць цара, Расеі, жандараў - і памерці... І ён пойдзе разам з Аксанкай на барыкады. Пойдзе туды, куды яна загадае, куды яна пакліча. У Сібір дык і ў Сібір! Ён пакладзе маёнтак - усю Манкевіцкую эканомію - на інсурэкцыю... Ды што маёнтак - жыццё аддасць!
5. Госці
У афіцыне ясна свіціліся вокны. Пэўна, прыехала Цэцыля - толькі яна магла загадаць так шчодра запаліць гэтулькі святла. Урбановіч пайшоў да студні - не паказвацца ж перад людзьмі заплаканым. Памыўся, звыкла, як колісь у дзяцінстве, абцёрся рукавом. Агойтаўся, стаў выцірацца насоўкай... Маці вучыла - ніколі не выцірайся рукавом... Як ні вынішчаў з сябе плебейскія звычкі, але час ад часу яны вярталіся...