- Не, я люблю цябе, мой любы, харошы. Як жа зваць вашу абранніцу, пане Каліноўскі?
- Беларусь, а як жа яшчэ...
- Каханы, яшчэ не нарадзіўся мужчына, які мог бы ўстаяць супраць мяне... Давай забудзем пра ўсё...
Пані Цэцыля заткнула вушы пальчыкамі. Няхай лепш гэта быў бы сон, а не ява, рэчаіснасць. Як яна зможа жыць пасля таго, што яна пачула тут, у гэтым флігелі? Тайна разбурыць яе! Хутчэй падзяліцца з кім, вызваліцца ад непасільнага цяжару.
2. Сустрэча аканома з Артурам
Пан Ежы прасачыў, каб з-пад «гарэха» ўсё прыбралі, аддаў распараджэнні па гаспадарцы і намысліў ісці паспаць, але адпачыць у тую раніцу Ўрбановічу не ўдалося. Перахапіў яго Буевіч Артур.
Ён так і сказаў:
- Нельга спаць у адказны для радзімы час.
- А што рабіць? - развёў рукамі пан аканом.
- Што рабіць? Прапаную скласці спіс асобаў нашай мясцовасці, якія дапамогуць нам.
- Дапамогуць? - яшчэ больш здзівіўся пан аканом. - У чым яны нам дапамогуць?
- Дапамогуць у заваяванні нашаму краю вольнасці.
Пан Урбановіч зразумеў, што бяседныя словы не проста словы. Няўжо яна, гэтая моладзь, усур'ёз успрымае застольныя шчырасці? Ну пагаварылі, памарылі, паразважалі... і разышліся.
- Вы маеце на ўвазе тых з тутэйшай шляхты, якія могуць зычліва паставіцца да паўстання? - каб не строіць з сябе дурня, спытаўся аканом.
- Так, пане Ўрбановічу. Шмат у чым маем патрэбу: амуніцыя, рыштунак... Аднаго пораху дзе ўзяць? А яшчэ правіянту... З кавалкам хлеба на адзін дзень у інсургенцыю не пойдзеш, згадзіцеся.
- Вядома, з голымі рукамі Расею ваяваць няможна, - згадзіўся пан аканом.
Ён успомніў, што дзень назад, учора вечарам, таксама перабіраў у памяці тутэйшых паноў, зрэшты, і не паноў. Толькі - зусім па іншых прычынах. Яму зрабілася сорамна.
- Ідземце ў мой кабінет, - прапанаваў ён.
У кабінеце пан Ежы стаў падсмыкаць да зачыненых дзвярэй камодзік. Артур вырачыў вочы.
- Што вы робіце, пан Ежы?
- Вы давяраеце жандарскаму афіцэру, няхай ён і свой, магілеўскі?
- Але ж яны - з намі.
- З намі? Пад чаркай хто не патрыёт? А заўтра, гэта значыць, сёння, яны, - аканом паказаў на акно, разумеючы пад гэтым жэстам спраўніка, прыстава і капітана Фогеля, - пашлюць дэпешу губернатару, а праз тыдзень тут будзе стаяць дзве роты маскалёў.
- Згодзен, - уздыхнуў Артур.
- Адзін неабачлівы крок - і вы, і я, і ўсе... - Пан Урбановіч абвёў рукой вакол сябе. - Будуць высланы ў Сібір. Ці не вам ведаць, што такое канспірацыя, пан Арыстокаль?!
Артур гмыкнуў.
- Гаварыць толькі шэптам, - загадным тонам вымавіў аканом. - Цяпер раскажы ўсё па парадку: што, хто, як і дзе... Ты, Арцю, шмат паспеў зрабіць, калі выдаваў сябе Дастоеўскім. Бачыў, як ты хадзіў і па мястэчку, і па вёсках, і па тутэйшых маёнтках. Раскажы, якія сілы ёсць, якая арганізацыя, хто ўдзельнічае? Словам, расказвай усё чыста.
Артур пачаў гаварыць. Гаварыў парывіста, горача. Стомлены быў, таму і збіваўся, блытаўся. Ён увесь час прапаноўваў пераходзіць хутчэй да канкрэтнай справы - да складання спісу шляхты, якая можа падтрымаць інсурэкцыю матэрыяльна, але пан аканом перабіваў яго, выпытваў, удакладняў... Урэшце ягоная цікавасць была задаволена і падышлі да складання спісу. Пісаў Артур. Ён выпытваў, колькі можа ахвяраваць грошай той ці іншы дваранін, а калі грошай няма, колькі коней можа даць, якая зброя можа быць, ці шмат у тутэйшай шляхты пораху, шроту, дранкулек, свінцу. Гаварылі доўга, спіс рос на вачах. І тут раптам пан Урбановіч заўважыў, што Артур неяк дзіўна піша.
- Як ты пішаш? - спытаўся аканом у Артура. - Ты не па-польску пішаш?
- А чаму гэта я павінен пісаць па-польску? Я па-нашаму пішу.
- Як гэта - «па-нашаму»?
- Як мы гаворым... Па-роднаму.
- Па-роднаму? Гэ... - Пан Урбановіч узяў аркушык паперы, паднёс да свечкі, прымружыў вока. - Тут, браце, ты не па-польску цалкавіта пішаш... Літары польскія, а вось словы... Словы мужычыя. Што гэта за мова?
- Беларуская...
- Якая такая беларуская? - здзівіўся пан аканом.
- Такая, тутэйшая... - патлумачыў Артур. - Наша. Літоўская, ліцвінская...
Пан Урбановіч яшчэ раз уважліва прачытаў спіс.
- Насамрэч па-тутэйшаму... - здзіўлена прамармытаў ён.
Напраўду, як двое тутэйшых пан аканом і Буевічаў Артур гаварылі так, як Артур і пісаў. І хораша, і зразумела. Але гэтае пісанне чамусьці моцна раздражніла пана Ўрбановіча.
- Перапішы па-польску, - прапанаваў ён.
- Чаму?
- Але ж так размаўляюць з вясковымі хлопамі.
- Эх, эх! Хлопы. Гэта людзі, - сказаў Артур. - Грамадзяне, разумееце? Дарэчы, «размаўляць» - слова-байструк. Яго зрабілі палякі з расейцамі. Бо прыстаўка «раз» ад расейскага «разговаривать», а корань ад польскага «mówić». Слова «размова» куды б яшчэ ні ішло, а вось «размаўляць» - нейкая брыда. Штучнасць...